श्रावण महिनाको पहिलो दिन मनाइने साउने संक्रान्तिको पावन अवसरमा दार्जीलिङको घुमस्थित जरुल हट्टा (मंगर गाउँ) मा भव्य रूपमा प्रकृति माताको पूजा-अर्चना गरिएको छ। स्थानीय अमर दीप समाज र गाउँवासीहरूको संयुक्त पहलमा आयोजित यस कार्यक्रममा परम्परागत राके जुलुस प्रदर्शन गर्दै पहाडको मौलिक कृषि संस्कृति र प्रकृतिपूजक इतिहासलाई उजागर गरियो। असारको थकान मेटाउन र बालीनालीको सुरक्षाका लागि सामूहिक प्रार्थना गर्दै यो पर्व परम्परागत हर्षोल्लासका साथ मनाइएको हो।
यो कार्यक्रम पहाडी क्षेत्रको रैथाने कृषि सभ्यता, प्रकृतिपूजक इतिहास र पुर्खादेखि चलिआएको मौलिक संस्कृतिको संरक्षणका दृष्टिकोणले निकै महत्त्वपूर्ण छ। आधुनिकताको प्रभाव बढिरहेका बेला सय वर्ष पुरानो सामाजिक संस्थाको अगुवाइमा नयाँ पुस्तालाई खगोलीय, वैज्ञानिक र स्वास्थ्यगत महत्त्व बुझाउँदै ऐतिहासिक परम्परा हस्तान्तरण गर्नुले सामुदायिक ऐक्यबद्धता र सांस्कृतिक पहिचानलाई अक्षुण्ण राख्न ठुलो मद्दत पुर्याउँछ।
-
प्रकृति माताको पूजा: साउने संक्रान्तिको अवसरमा घुमको जरुल हट्टामा प्रकृति माताको विशेष पूजा-अर्चना र सामुदायिक उत्सव आयोजना गरियो।
-
परम्परागत राके जुलुस: बालीनालीलाई रोगव्याधि र वन्यजन्तुबाट जोगाउन औषधीय जडिबुटीयुक्त ‘पटपट्टे’ बिरुवासहितको आगोको राँको बोकेर राति गाउँ परिक्रमा गरियो।
-
मौलिक नारा र जनविश्वास: जुलुसका क्रममा “ढंग ढंगले राति… संक्रान्ति उपियाँ जा, रुपियाँ आइजा!” भन्दै दुःख-कष्ट अन्त्यको कामना गरियो।
-
खगोलीय र स्वास्थ्यगत महत्त्व: यस दिन सूर्य कर्कट राशिमा प्रवेश गरी दक्षिणायन सुरु हुने खगोलीय तथ्य र असारको हिलोबाट लाग्ने छालाको रोग निको पार्न ‘लुतो फ्याँक्ने’ औषधीय परम्पराको महत्त्वबारे चर्चा गरियो।
-
ऐतिहासिक संस्थाको भूमिका: विगत एक शताब्दी (लगभग १०० वर्ष) देखि सांस्कृतिक संरक्षणमा सक्रिय अमर दीप समाजले यस कार्यक्रमको नेतृत्व गरेको हो।
-
सामुदायिक भोज: राके जुलुसको समापनपछि गाउँको खेल मैदानमा सामूहिक भोजको आयोजना गरी आपसी सद्भाव र भाइचारा सुदृढ गरियो।
श्रावण महिनाको पहिलो दिन मनाइने साउने संक्रान्तिको पावन अवसरमा दार्जीलिङको घुम क्षेत्रमा परम्परागत संस्कृति र प्रकृतिपूजक इतिहासलाई ब्युँताइएको छ। घुमको जरुल हट्टा (मंगर गाउँ) मा स्थानीय अमर दीप समाज र गाउँवासीहरूको संयुक्त पहलमा प्रकृति माताको पूजा-अर्चना गर्दै साउने संक्रान्ति भव्य रूपमा पालन गरिएको हो। यस ऐतिहासिक उत्सवले पहाडी क्षेत्रको रैथाने कृषि संस्कृति र समुदायको बलियो एकतालाई पुनः प्रदर्शन गरेको छ।
परम्परागत मान्यता अनुसार, असार १५ गतेदेखि सुरु भएको धान रोपाइँ साउने संक्रान्तिसम्ममा सम्पन्न हुने गर्दछ। हिलो र माटोसँग पौँठेजोरी खेलेर थाकेका किसानहरूका लागि साउने संक्रान्तिको दिन थकान मेटाउने, स्वादिष्ट सामुदायिक भोज खाने र खेतबारीमा लगाएको नयाँ बालीको सुरक्षाका लागि प्रकृति मातासँग प्रार्थना गर्ने एउटा विशेष अवसर हो। यही ऐतिहासिक सन्दर्भलाई कायम राख्दै जरुल हट्टामा प्रत्येक वर्ष यो पर्व मौलिक रूपमा मनाउने गरिन्छ।
के भयो र को-को सहभागी भए?
यस वर्षको साउने संक्रान्तिमा बालीनालीलाई विभिन्न रोगव्याधि, कीरा-फट्याङ्ग्रा र वन्यजन्तुबाट बचाउन रातीको समयमा गाउँलेहरूले परम्परागत ‘राके जुलुस’ निकालेका थिए। जुलुसमा अमर दीप समाजका पदाधिकारीहरू, स्थानीय युवा, महिला तथा ज्येष्ठ नागरिकहरू सहित ठुलो संख्यामा गाउँवासीहरूको सहभागिता रहेको थियो। जुलुसका सहभागीहरूले स्थानीय औषधीय जडिबुटीयुक्त बिरुवा ‘पटपट्टे’ सहितको आगोको राँको (अगुल्टो) बोकेर गाउँ, घर-आँगन र घुम क्षेत्रहरूको परिक्रमा गरेका थिए। परिक्रमाका क्रममा “ढंग ढंगले राति… संक्रान्ति उपियाँ जा, रुपियाँ आइजा!” भन्दै चर्को स्वरमा सामूहिक नारा लगाइएको थियो। परम्परा अनुसार किसानहरूले खेतको तीन दिशामा बलिरहेको अगुल्टो फालेर दुःख-कष्टको अन्त्य र सुख-समृद्धिको कामना गरे।
किन महत्त्वपूर्ण छ र सार्वजनिक प्रभाव?
यो परम्परा केवल सांस्कृतिक सोख मात्र नभई यसको पछाडि गहिरो वैज्ञानिक र व्यावहारिक कारणहरू जोडिएका छन्। पटपट्टे बिरुवाको सुगन्धित धुवाँले खेतबारी र घर वरपरका हानिकारक कीराहरू मर्ने र आगोको राँकोले जंगली जनावरहरूलाई खेतबारीबाट टाढा राख्ने जनविश्वास रहिआएको छ। राके जुलुसको समापनपछि सम्पूर्ण गाउँवासीहरू एकै ठाउँ गाउँको खेल मैदानमा भेला भई सामुदायिक भोजमा सहभागी बनेका थिए। यसले गाउँमा आपसी सद्भाव, भाइचारा र सामुदायिक ऐक्यबद्धतालाई अझ मजबुत बनाएको छ।
नेतृत्वको वक्तव्य
कार्यक्रमलाई सम्बोधन गर्दै अमर दीप समाजका सभापति श्री रोशन कुमार ठकुरीले साउने संक्रान्तिको बहुआयामिक पक्षमाथि प्रकाश पार्नुभयो। उहाँले यस पर्वलाई केवल कृषि पर्वमा मात्र सीमित नराखी यसको खगोलीय र स्वास्थ्यगत महत्त्वबारे गाउँवासीलाई अवगत गराउँदै भन्नुभयो, “साउने संक्रान्ति हाम्रो प्रकृतिपूजक सभ्यताको एउटा अद्वितीय र गौरवपूर्ण प्रतीक हो। वैज्ञानिक र खगोलीय दृष्टिकोणले आजकै दिन सूर्य कर्कट राशिमा प्रवेश गर्ने हुनाले यसलाई ‘कर्कट संक्रान्ति’ भनिन्छ, जसले सूर्यको दक्षिणायन यात्राको सुरुवातलाई संकेत गर्दछ। यसका साथै, असारको हिलोमा काम गर्दा लाग्न सक्ने छालाको रोग र संक्रमणबाट मुक्ति पाउन हाम्रा पुर्खाहरूले आजकै दिन ‘लुतो फ्याँक्ने’ औषधीय परम्परा सुरु गरेका थिए। यो पर्व शारीरिक र आध्यात्मिक शुद्धीकरणको माध्यम पनि हो।” उहाँले हाम्रो यो अनौठो परम्परालाई विश्वभरि छरिएर रहेका प्रत्येक गोर्खाली माझ पुर्याउनु र यसलाई जीवित राख्नु आजको आवश्यकता रहेको बताउँदै सम्पूर्ण गाउँवासीलाई आफ्नो संस्कृतिप्रति गर्व गर्न र यसलाई भावी पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्न अपिल गर्नुभयो।
संस्थाको इतिहास र भावी योजना
उल्लेखनीय छ, घुम क्षेत्रकै सबैभन्दा ऐतिहासिक संस्थाको रूपमा चिनिएको अमर दीप समाज लगभग १०० वर्षभन्दा पुरानो हो। विगत एक शताब्दीदेखि यस समाजले आफ्नो जातीय र सांस्कृतिक पहिचानलाई बचाउन निरन्तर काम गर्दै आएको छ। समाजले प्रत्येक वर्ष परम्परागत रूपमा ‘संसारी पूजा’ र ‘साउने संक्रान्ति’ जस्ता मौलिक जातीय चाडपर्वहरू सामुदायिक स्तरमा मनाउँदै पहाडी संस्कृतिको संरक्षणमा एक बलियो स्तम्भको भूमिका निर्वाह गरिरहेको छ र आगामी दिनमा पनि यस्ता सांस्कृतिक धरोहरहरूलाई निरन्तरता दिने समाजको योजना छ।
घुमको जरुल हट्टामा सम्पन्न साउने संक्रान्ति उत्सवले पुर्खाहरूको वैज्ञानिक चेत र प्रकृतिको सम्मान गर्ने परम्परालाई उजागर गरेको छ। ऐतिहासिक अमर दीप समाजको नेतृत्वमा भएको यस किसिमको सांस्कृतिक उत्सवले दार्जीलिङ पहाडको मौलिक पहिचानलाई संरक्षण गर्दै भावी पुस्ताका लागि मार्गनिर्देशन गर्ने काम गरेको छ।
(FAQ)
१. घुमको जरुल हट्टामा साउने संक्रान्ति कसरी मनाइयो?
घुमको जरुल हट्टा (मंगर गाउँ) मा प्रकृति माताको विशेष पूजा-अर्चना, परम्परागत राके जुलुस प्रदर्शन र सामूहिक भोजको आयोजना गरी साउने संक्रान्ति भव्य रूपमा मनाइयो।
२. साउने संक्रान्तिमा निकालिने राके जुलुसको महत्त्व के हो?
राके जुलुसमा औषधीय जडिबुटीयुक्त बिरुवा ‘पटपट्टे’ को राँको बालिन्छ। यसको सुगन्धित धुवाँले खेतबारीका हानिकारक कीराहरू मर्ने र आगोले जंगली जनावरहरूलाई टाढा राख्ने हुनाले बालीनालीको सुरक्षाका लागि यो जुलुस निकालिन्छ।
