स्काइरूट एयरोस्पेसद्वारा भारतको पहिलो निजी रकेट ‘विक्रम-१’ को सफल प्रक्षेपण

भारतको निजी अन्तरिक्ष क्षेत्रमा एउटा ठूलो कोसेढुङ्गा स्थापित गर्दै हैदराबादस्थित स्काइरूट एयरोस्पेसले आफ्नो पहिलो निजी कक्षीय रकेट विक्रम-१ को सफल प्रक्षेपण गरेको छ। ‘मिसन आगमन’ नाम दिइएको यस ऐतिहासिक उडानले आफ्ना सबै चार चरणहरू १० मिनेटभन्दा कम समयमा सफलतापूर्वक पूरा गरी पेलोडहरूलाई पृथ्वीको तल्लो कक्षामा स्थापित गरेको छ। यो अभूतपूर्व सफलतासँगै भारत निजी कक्षीय प्रक्षेपण क्षमता हासिल गर्ने विश्वको तेस्रो देश बनेको छ।

यो किन महत्त्वपूर्ण छ?

यो प्रक्षेपण भारतको बढ्दो व्यावसायिक अन्तरिक्ष उद्योगको लागि एक ऐतिहासिक क्षण हो। यसले भारतमा सन् २०२० को अन्तरिक्ष क्षेत्र सुधारपछि निजी अन्तरिक्ष इकोसिस्टमको द्रुत वृद्धिलाई प्रमाणित गर्दछ। यस सफल अभियानले विश्वव्यापी साना उपग्रह प्रक्षेपण बजारमा भारतको स्थितिलाई थप बलियो बनाउँदै निजी क्षेत्रका नवीनता, युवा प्रतिभा र उद्यमशीलतालाई नयाँ उचाइ दिएको छ।

मुख्य विशेषताहरू

• विक्रम-१ भारतको पहिलो निजी रूपमा विकसित कक्षीय रकेट हो, जसको प्रक्षेपण शनिबार दिउँसो १२:०५ बजे सफलतापूर्वक गरियो।

• यस रकेटले उडान भरेको १० मिनेटभन्दा कम समयमै आफ्ना सबै चार चरणहरू सफलतापूर्वक पूरा गरेर इतिहास रचेको छ।

• ‘मिसन आगमन’ अन्तर्गत रकेटले लगभग ४५० किलोमिटरको तल्लो-पृथ्वी कक्षामा आफ्ना पेलोडहरू सफलतापूर्वक तैनाथ गर्‍यो।

• यो कोसेढुङ्गासँगै भारत निजी कक्षीय प्रक्षेपण क्षमता हासिल गर्ने विश्वकै तेस्रो देश बनेको छ।

परिचय र पृष्ठभूमि

भारतको अन्तरिक्ष यात्रामा एउटा नयाँ र ऐतिहासिक अध्याय सुरु भएको छ। हैदराबादस्थित निजी अन्तरिक्ष कम्पनी स्काइरूट एयरोस्पेसले विकास गरेको देशकै पहिलो निजी कक्षीय रकेट विक्रम-१ को सफल प्रक्षेपण गरिएको छ। श्रीहरिकोटाको सतीश धवन अन्तरिक्ष केन्द्रबाट तय गरिएको यस ऐतिहासिक ‘मिसन आगमन’ अन्तर्गत रकेटको सफल उडान शनिबार दिउँसो १२:०५ बजे भएको हो। यो प्रक्षेपणलाई विश्वभर निकै चासोका साथ हेरिएको थियो।

के भयो र कसरी सम्पन्न भयो

उडान सुरु भएको १० मिनेटभन्दा कम समयमै विक्रम-१ ले ध्वनिको गति पार गर्दै म्याक्स-क्यू (Max-Q) पार गर्‍यो र अन्तरिक्षमा प्रवेश गर्‍यो। योजना अनुसार आफ्ना सबै चार चरणका विभाजनहरू सफलतापूर्वक कार्यान्वयन गर्दै रकेटले लगभग ४५० किलोमिटरको तल्लो-पृथ्वी कक्षा (LEO) मा पुगेर अन्तिम जलन पूरा गर्‍यो र आफ्ना पेलोडहरू सफलतापूर्वक तैनाथ गर्‍यो। यसको अर्बिटल समायोजन मोड्युलले पेलोडहरूलाई इच्छित कक्षमा राख्ने अन्तिम चरणको काम पूरा गरेको छ।

विशेषता र सहभागिता

२४ मिटर अग्लो विक्रम-१ रकेट हल्का कार्बन-कम्पोजिट संरचना प्रयोग गरेर स्वदेशी रूपमा निर्माण गरिएको हो। यसमा तरल-इन्धनयुक्त कक्षीय समायोजन मोड्युलका साथै तीनवटा ठोस-इन्धन चरणहरू समावेश छन्। यो रकेट ४५० किलोमिटरको तल्लो पृथ्वीको कक्षामा ३५० किलोग्रामसम्मको पेलोड बोक्न सक्षम छ। यस अभियानमा स्काइरूट एयरोस्पेसको टोली, इन-स्पेस (IN-SPACe) का अधिकारीहरू र भारतीय अन्तरिक्ष इकोसिस्टमका सरोकारवालाहरूको प्रमुख सहभागिता रहेको थियो। स्काइरूटका सह-संस्थापक र सीओओ नागा भरत डाकाले कम्पनीको आठ वर्षको यात्रा विश्वव्यापी उपग्रह अपरेटरहरूको लागि भारतबाट किफायती र भरपर्दो प्रक्षेपण सेवा निर्माण गर्नमा केन्द्रित रहेको र यो प्रयास आज ऐतिहासिक कोसेढुङ्गामा परिणत भएको बताउनुभयो।

महत्त्व र जनप्रभाव

यो सफलताले भारतलाई निजी कक्षीय प्रक्षेपण क्षमता भएको विश्वकै तेस्रो देश बनाएको छ। इन-स्पेसका प्राविधिक निर्देशक राजेश जोथीका अनुसार सन् २०२० को अन्तरिक्ष-क्षेत्र सुधारपछि सुरुमा मात्र ५–६ वटा स्टार्टअपबाट सुरु भएको यो यात्रा आज ४०० भन्दा बढी स्टार्टअपहरूमा पुगेको छ, जसले भारतको निजी अन्तरिक्ष इकोसिस्टमको द्रुत वृद्धिलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले सामाजिक सञ्जाल X मा पोस्ट गर्दै यस मिसनलाई भारतको अन्तरिक्ष यात्राको लागि “ऐतिहासिक नयाँ सीमा” भन्नुभएको छ। उहाँले यो चार चरणको रकेटले भारतीय युवाहरूको प्रतिभा, दृढ संकल्प र उद्यमशीलताको भावनालाई प्रदर्शन गरेको उल्लेख गर्नुभयो र युवाहरूलाई विक्रम-१ ह्यासट्याग प्रयोग गरेर यस मिसनलाई समर्थन गर्न आग्रह गर्नुभयो।

भावी योजना र निष्कर्ष

स्काइरूट एयरोस्पेसको भावी लक्ष्य विश्वव्यापी उपग्रह अपरेटरहरूका लागि भारतबाटै कम लागतमा भरपर्दो प्रक्षेपण सेवाहरू उपलब्ध गराउनु रहेको छ। विक्रम-१ को यो सफल परीक्षण उडान-१ ले भारतीय निजी अन्तरिक्ष क्षेत्रमा नयाँ नवप्रवर्तकहरूको पुस्तालाई प्रेरित गर्ने निश्चित छ। यो ऐतिहासिक सफलताले विश्वव्यापी साना उपग्रह प्रक्षेपण बजारमा भारतको व्यावसायिक स्थितिलाई अझ बलियो बनाएको छ।

 (FAQs)

प्रश्न १. विक्रम-१ के हो?

उत्तर: विक्रम-१ भारतको पहिलो निजी रूपमा विकसित कक्षीय प्रक्षेपण यान (रकेट) हो, जसलाई हैदराबादस्थित स्काइरूट एयरोस्पेसले साना उपग्रहहरूलाई तल्लो पृथ्वी कक्षमा प्रक्षेपण गर्न निर्माण गरेको हो।

प्रश्न २. विक्रम-१ को बारेमा प्रधानमन्त्री मोदीले के भन्नुभयो?

उत्तर: प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले यस अभियानलाई भारतका लागि “ऐतिहासिक नयाँ सीमा” को रूपमा वर्णन गर्नुभयो र भन्नुभयो कि यसले भारतीय युवाहरूको प्रतिभा, दृढ संकल्प र देशको अन्तरिक्ष-क्षेत्र सुधारहरूको प्रभावलाई प्रदर्शन गर्दछ।

प्रश्न ३. ‘मिसन आगमन’ को मुख्य उपलब्धि के हो?

उत्तर: यस मिसनमार्फत विक्रम-१ रकेटले १० मिनेटभन्दा कम समयमा सबै ४ चरणहरू पूरा गरी लगभग ४५० किलोमिटरको तल्लो-पृथ्वी कक्षामा पेलोडहरू सफलतापूर्वक स्थापित गर्‍यो, जसले भारतलाई निजी कक्षीय प्रक्षेपण क्षमता भएको विश्वको तेस्रो देश बनायो।