चलचित्र ‘धागो’- डुवर्सको सांस्कृतिक इतिहासमा एउटा मोड़ बन्दैछ…लेख्छन् अजय खड़्का
वनजंगल, चियाबारी हरियाली, नदनदीले सुशोभित डुवर्स-कति रमणीय देखिन्छ बाहिरबाट! तर यसको वास्तविकता त्यो सुन्दरता भन्दा धेरै गम्भीर र दुःखद छ। राज्यको नजरमा यो भूगोल सधैं मूलधार बाहिर रह्यो- योजनाहरू कागजमा विलीन, आश्वासनहरू भाषणमा सीमित। आज डुवर्स एउटा विरोधाभास बनेको छ— प्राकृतिक रूपमा समृद्ध तर मानवीय रूपमा उपेक्षित।
मौनताको हरियालीभित्र
डुवर्सको जीवन पहिलो नजरमा सौन्दर्यको प्रतीक लाग्छ— हरियो चियाबगान, बिस्तारै उक्लँदै जाने धुवाँ, बगिरहेको तिस्ता वा तोरसा जस्ता नदीहरू। तर ती सुन्दर चित्रभित्र श्रम, आँसु र मौनताको गहिरो तहहरू लुकेका छन्। चिया श्रमिकहरूको दैनिक जीवन कठिन श्रम र न्यून आयमा बित्छ। बिहान सबेरैदेखि बेलुकीसम्म झुकेर काम गर्ने महिलाहरू, थाकेका हात र शान्त अनुहार-यिनै छन् डुवर्सको वास्तविक अनुहार।
तर यी कथाहरू लामो समयसम्म मौन रहँदै आए। राज्यका नीति, मिडिया र मुख्यधारका सर्जनाहरूमा यो भूभाग केवल हरियो चिया क्षेत्र भनेर सीमित गरियो। मानिसहरूको आवाज, पीड़ा र पहिचान सधैं ओझेलमा पर्यो।
उपेक्षा र असमानताको भूगोल
डुवर्स भारतको अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण चिया उत्पादक क्षेत्र हो, तर त्यसका श्रमिकहरू अझै पनि अस्थायी, न्यूनतम पारिश्रमिकमा बाँधिएका छन्। बन्द बगान, बेरोजगारी, पलायन, जंगल विस्तार र जनावर आक्रमण— यी सबै यहाँका दैनिकी हुन्। राज्यको दृष्टिमा डुवर्स एउटा भौगोलिक धब्बा हो, तर यहाँका मानिसका लागि यो जीवन, इतिहास र पहिचानको स्रोत हो। यसै कारण यो भूभागमा सर्जनाको उर्जासँगै एउटा मौन पीड़ा पनि बगिरहेको छ-जसलाई अभिव्यक्ति दिने माध्यमहरू अब विस्तारै खुल्दैछन्।
साहित्यमा डुवर्सको चेतना
यो मौन भूगोललाई पहिलोपटक शब्दमा उतार्ने प्रयासहरू साहित्यमै देखा परे। छुदेन काबिमोको ‘उरमाल’जस्तो उपन्यासले डुवर्सको आत्मा बोलेको छ— विस्थापनको पीड़ा, वर्गीय असमानता, र अस्तित्वको संघर्ष। त्यो कृति केवल एउटा उपन्यास थिएन, डुवर्सकै मौनताको सशक्त उद्घोष थियो। उरमालले देखायो-डुवर्सको कथा भौगोलिक मात्र होइन, सामाजिक चेतनाको कथा हो। यसै चेतनाको रेखाबाट अब चलचित्रले पनि आफ्नो बाटो खोज्न थालेको छ।
चलचित्रमा नयाँ शुरुवात-‘धागो’
यतिखेर डुवर्समा पहिलोपटक बनेको नेपाली चलचित्र ‘धागो’को चर्चा चलिरहेको छ। यस चलचित्रको प्रचार क‘ममा अभिनेत्री सुरक्षा पन्तले बाग्राकोटमा आयोजित ‘मीट एण्ड ग्रीट’ कार्यक्रममा भनेकी थिइन्, ‘‘हुनसक्छ राज्यको नजर नपर्दा डुवर्सले विकट अवस्था भोगेको छ, तर संघर्ष र सम्भावनाका बीचमा यहाँ अनगिन्ती कथा बाँचेका छन्। ती कथा उजागर हुन बाँकी छन्। धागो त्यही मौनतालाई सम्बोधन गर्ने प्रयास हो।’’ उनका यी शब्दहरू केवल टिप्पणी होइनन्, एक संकेत हुन्— डुवर्स अब मौन रहने छैन।
तर यो सिर्जना प्रेरणा र अनुभवको उपज होइन; यो सम्भावनाको सुफल हो। ‘धागो’ले देखाएको संसारले सम्भवतः चिया श्रमिकको कथा प्रत्यक्ष उतारेको नहुनसक्छ, तर यसले त्यो कथा आउँदै गरेको छायाँ देखाएको छ। यही कारण यो चलचित्र डुवर्सको सांस्कृतिक इतिहासमा एउटा मोड़ बन्दैछ- जहाँ मौन पीड़ाले कलामा रूप लिँदैछ।
सम्भावनाको सिलसिला
‘धागो’को सफलता वा असफलता भन्दा ठूलो कुरा यो हो— यसले डुवर्सको कथा सुन्ने दरवाजा खोलेको छ। यस चलचित्रले देखाएको परिवेशले स्थानीय सर्जकहरू, लेखक र निर्देशकहरूमा आत्मविश्वास जगाएको छ कि हाम्रो भूगोल र हाम्रो कथा पनि चलचित्र बन्नसक्छ।
अब चियाबारीभित्र अन्तर्निहित, दशकौँदेखि अप्रकाशित श्रमिक-जीवनका कथा चलचित्र, कविता र कथा-संग‘हका पानामा आउँदै जानेछन्। यसरी ‘धागो’ एउटा सांस्कृतिक उद्बोधन बनेको छ— कथाले आफ्नो भूगोल पहिचान गर्न थालेको क्षण।
भविष्यको आह्वान
भोलिको डुवर्स केवल चिया उत्पादन गर्ने बगानका रूपमा सीमित रहने छैन। यहाँका कथाहरू अब राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा सुनिनेछन्। विद्यालयका विद्यार्थी कविता लेख्दैछन्, स्थानीय मञ्चहरूमा नाटक मञ्चन हुँदैछन्, र चियाबारीका यथार्थलाई नयाँ पुस्ताले कलामा रूपान्तरण गर्न थालेका छन्। यी सबै प्रयासहरू ‘धागो’ले खोलेको बाटोका विस्तार हुन्— सर्जनाको नयाँ सास जसले चेतनाको भूमि निर्माण गरिरहेको छ।
निष्कर्षः डुवर्स आज पनि हरियो छ— तर त्यो हरियाली अब मौनताको प्रतीक होइन, चेतनाको। चियाबारीका पातजस्तै अनगिन्ती कथा हावासँग हिँडँदैछन्। राज्यले बेवास्ता गरे पनि, सर्जनाले कहिल्यै बेवास्ता गर्दैन। ‘धागो’ त्यसैको सन्देश हो— मौन माटोभित्र पनि कथा पलाउँछ, र जब समय आउँछ, ती कथा आवाजको रूप लिन्छन्।
डुवर्स अब केवल भौगोलिक पहिचान होइन; यो कथाको भूमि, सम्भावनाको केन्द्र, र सांस्कृतिक पुनर्जागरणको शुरुवात बनेको छ। ‘धागो’ त्यस पुनर्जागरणको पहिलो धागो हो— जसले डुवर्सको अप्रकाश्य कथालाई उन्ने सिलसिला आरम्भ गरेको छ।
