इतिहासको ज्ञानविना आफ्नो ऐतिहासिक दिशा हराएका आदिमवासी समुदायहरू
•डीबी, नेपाली दमु
Email: [email protected]
अम्बेडकरको भनाइले समुदायको इतिहासको महत्त्वलाई स्पष्ट रूपमा उजागर गर्दछ। यसले विशेष अर्थ राख्छ, किनभने अस्तित्व र पहिचानको आधार नै इतिहासमा निर्माण भएको हुन्छ। त्यसैले इतिहासको बुझाइ केवल ज्ञानका लागि मात्र होइन, कुनै पनि समुदायको पहिचान, गरिमा र निरन्तरता जोगाउनका लागि पनि अत्यावश्यक हुन्छ ।
मानव भाषाको विकासको इतिहासलाई हेर्दा, हामी करिब ७०,००० देखि ३०,००० वर्ष अघिको गुफा युगमा फर्किनुपर्छ। त्यस समयमा गुफा चित्रकलाहरू सञ्चारको प्रारम्भिक माध्यमको रूपमा विकास भएका थिए। यी दृश्य अभिव्यक्तिहरू क्रमशः प्रतीकात्मक संकेतमा रूपान्तरण भए, र धेरै विद्वानहरूले भाषा यिनै संकेत र प्रतीकहरूबाट उत्पन्न भएको तर्क गर्छन्। समयसँगै, यो प्रतीकात्मक सञ्चार लेखनमा रूपान्तरित भयो। लेखन माटाका ट्याब्लेट, ढुङ्गाका अभिलेख, काठका पाटा, छाला (पार्चमेन्ट), तामाका पत्र र यहाँसम्म कि सुनका पातमा पनि देखिन थाल्यो। यी विभिन्न सामग्रीमा लेखनको इतिहास प्राचीन समयदेखि देखिन्छ, र आदिम शिल्पी (कथित दलित) समुदायका पूर्वजहरूले यस प्रारम्भिक सञ्चार प्रणाली विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको बलियो संकेत पाइन्छ।
आधुनिक कागज र मसीको आविष्कार नभएसम्म मानिसहरूले ज्ञान अभिलेख र संरक्षणका लागि यिनै विभिन्न सामग्री प्रयोग गर्थे। अधिकांश भाषाविद्हरूले वर्तमान खस नेपाली भाषा जुम्लाको सिँजामा करिब ११औँ शताब्दीमा विकास भएको दाबी गर्छन्। तर यसले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ—११औँ शताब्दीअघि के कुनै भाषा थिएन? के मानिस बसोबास थिएन? के सञ्चार थिएन? यस्तो धारणा यथार्थपरक देखिँदैन। अवश्य पनि पहिलेका समुदायहरूले प्रयोग गरेका अन्य भाषाहरू थिए। वास्तवमा केही भाषाविद्हरूले पिशाची प्राकृत र कालाउt]FF प्राकृत जस्ता भाषाहरूको अस्तित्व स्वीकार गरेका छन्, जुन ११औँ शताब्दीअघि प्रयोगमा थिए र जुम्ली भाषामा गहिरो प्रभाव पारेका थिए।
ऐतिहासिक सन्दर्भअनुसार यी भाषाहरू कर्णाली–भेरी क्षेत्रमा बलियो रूपमा प्रचलित थिए। योगी नरहरिनाथको सङ्ग्रहमा प्रकाशित “इतिहास प्रकाशमा सन्धिपत्र सङ्ग्रह (भाग १)” पुस्तकमा कालाउटे लिपिमा लेखिएका अभिलेखहरू पाइन्छन्। साथै, खस राजा भीम शाही (वि.सं. १७५८) को शासनकालमा अछाममा कालाउटे दमाई लिपि र खस लिपि ताम्रपत्रमा प्रयोग भएको प्रमाण भेटिन्छ। यसले स्पष्ट देखाउँछ कि पुराना भाषिक परम्पराहरू अस्तित्वमा थिए र प्रशासनिक तथा सांस्कृतिक अभ्यासमा सक्रिय रूपमा प्रयोग भइरहेका थिए। त्यसपछि प्रश्न उठ्छ—यी भाषाहरू कसरी लोप भए? किन खस नेपालीलाई सिँजाबाट उत्पन्न प्रमुख भाषाको रूपमा प्रवर्द्धन गरियो?
हिमाली र पहाडी क्षेत्रका आदिम शिल्पी समुदायहरूले खस राज्यको उदयभन्दा धेरै अघि नै समृद्ध शिल्प, संस्कृति, सम्पदा र सभ्यता विकास गरिसकेका थिए। पश्चिम नेपालको कर्णाली–भेरी क्षेत्रमा यी समुदायहरूले भाषा, साहित्य, कला, वास्तुकला र सामाजिक संरचनाको विकासमा ठूलो योगदान दिएका थिए। उनीहरूले किल्ला निर्माण, बसोबास व्यवस्थापन, आध्यात्मिक अभ्यास, देवी–देवताहरूको पूजा, जडीबुटी चिकित्सा, धामी–झाँक्री तथा बोन जस्ता परम्पराहरू विकास गरेका थिए। साथै धातु, ढुङ्गा, छाला, कृषि र पर्यावरणीय अभ्यासहरूमा दक्षता हासिल गरेका थिए। बरपिपल रोप्ने र जमरा राख्ने परम्परा जस्ता अभ्यासहरू पनि उनीहरूले विकास गरेका थिए। उनीहरूले चट्याङ प्रतिरोध र दिगो बसोबास योजना जस्ता प्रविधिहरू पनि विकास गरेका थिए।
यी शिल्प, संस्कृति र सभ्यताका अवशेषहरू आज पनि ती क्षेत्रमा देख्न सकिन्छ। इतिहासकार डा. सुरेन्द्र के.सी.का अनुसार खस समुदाय ५औँ–६औँ शताब्दीमा कुमाउँ–गढवाल क्षेत्रमा करिब चार सय वर्ष शासन गरेपछि पश्चिम नेपाल प्रवेश गरेका थिए। १२औँ शताब्दीमा उनीहरूले कर्णाली–भेरी क्षेत्रमा प्रभुत्व स्थापित गरेको प्रमाण भेटिन्छ। यस प्रक्रियामा आदिम शिल्पी समुदायबाट राजनीतिक शक्ति र राजकीय अधिकार हरण गरिएको थियो। परिणामस्वरूप ती समुदायहरू विस्थापित भई क्रमशः आफ्नै भूमिबाट हट्न बाध्य भए।
यस विस्थापन र बसाइँसराइको प्रक्रियामा आदिम शिल्पी समुदायहरूले आफ्नो मौलिक भाषा, संस्कृति र विश्वास प्रणाली गुमाउँदै गए। उनीहरूको प्रकृतिमा आधारित र पूर्वज केन्द्रित परम्परा क्रमशः हराउँदै हिन्दू वर्णव्यवस्थामा समाहित गरियो। उनीहरूको मौलिक भाषालाई खस नेपालीले प्रतिस्थापन गर्यो र यो भाषा विभिन्न क्षेत्रमा फैलियो। यो दृष्टिकोण सांस्कृतिक इतिहासकार डा. जगमान गुरुङको विचारसँग मेल खान्छ, जसले खस नेपालीको विस्तार शिल्पी समुदायसँगको अन्तर्क्रियासँग जोडिएको बताएका छन्।
१५औँ शताब्दी आसपास जातीय विभेद कडा बन्नुभन्दा अघि सामाजिक विभाजन कम कठोर थियो। कतिपयले जातीय विभेद कडा नभएको अर्थ शिल्पी समुदाय अस्तित्वमै थिएनन् भन्ने ठान्छन्, तर यो सत्य होइन। किरात र बौद्ध कालका ऐतिहासिक प्रमाणहरूले यी समुदायहरू पहिले नै अस्तित्वमा रहेको देखाउँछन्। भाषा, साहित्य, कला, संस्कृति, बसोबास र धार्मिक परम्पराको विकासमा उनीहरूको योगदान स्पष्ट देखिन्छ।
उदाहरणका लागि, गण्डकी क्षेत्रमा गन्धर्व समुदायसँग सम्बन्धित कास्कीको गन्धर्व चुली नामकरण पाइन्छ। गोरखाको चुम नुब्री क्षेत्रमा सार्की समुदायसँग सम्बन्धित चमार (सार्की) हिमाल पाइन्छ। तराई क्षेत्रमा सहलेश सम्राट र दिनाभद्रीले सभ्यता विकासमा योगदान दिएका छन्। कपिलवस्तुका रामसिंह कोली र नवलपरासीका देवदत्त कोलीले शासन र बसोबास व्यवस्थापनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए। यी उदाहरणहरूले नेपालभर शिल्पी समुदायको व्यापक उपस्थिति देखाउँछन्।
यी समुदायहरू विशेषगरी कपडा उत्पादनमा अत्यन्त दक्ष थिए। कोली, दमाई र तत्मा जस्ता समूहहरूले कपास खेती, धागो उत्पादन र कपडा बुन्ने काम गर्थे। यसले उनीहरू केवल शिल्पी मात्र नभई नवप्रवर्तक पनि थिए भन्ने देखाउँछ।
शिल्पकला जातीय विभेदभन्दा धेरै पुरानो हो। उनीहरूले आफ्नो सीप कुनै विद्यालयबाट सिकेका होइनन्, बरु हजारौँ वर्षको अभ्यास, प्रकृतिसँगको अन्तर्क्रिया र अनुभवबाट विकास गरेका हुन्।
समयसँगै यो सीप पुस्तान्तरित हुँदै पहिचानको हिस्सा बन्यो। उनीहरूले नेपाली भाषा, साहित्य, कला, संस्कृति र सभ्यताको विकासमा गहिरो योगदान दिएका छन्—लत्ताकपडा, आवासदेखि लिएर औजार निर्माण, संगीत र सामाजिक संरचनासम्म।
उनीहरूले कृषि औजार, बाजा, भाँडाकुँडा र परम्परागत भट्टीमार्फत उत्पादन प्रणाली विकास गरे। इन्जिनियरिङ, वास्तुकला, सिंचाइ र बसोबास व्यवस्थापनमा योगदान दिए।
सञ्चारमा पनि उनीहरूको भूमिका महत्वपूर्ण थियो। गाउँमा सूचना फैलाउने कटुवाल प्रणाली यसको उदाहरण हो। उनीहरूले प्रारम्भिक बैंकिङ प्रणाली पनि अभ्यास गरेका थिए।
स्वास्थ्य क्षेत्रमा उनीहरूले जडीबुटी, मन्त्र, झारफुकमार्फत उपचार प्रदान गरे। प्रसूति र स्वास्थ्य समस्यामा सहयोग गरे।
सांस्कृतिक रूपमा संगीत, नृत्य, सामूहिक जीवन र प्रकृतिप्रतिको सम्मानलाई प्रवर्द्धन गरे। पहिलो बाली प्रकृतिलाई चढाउने अभ्यासले पर्यावरणीय चेतना देखाउँछ।
यति ठूलो योगदान हुँदाहुँदै पनि यी समुदायहरू ऐतिहासिक रूपमा पछाडि पारिए। आधुनिकताले उनीहरूको ज्ञानलाई ओझेलमा पार्यो, र उनीहरू स्रोत, प्रविधि र शिक्षाबाट वञ्चित भए।
यदि समयमै नीति र लगानी भएको भए उनीहरूको अवस्था सुधारिन्थ्यो। त्यसैले समावेशी नीति, बजेट र दूरदर्शी नेतृत्व आवश्यक छ।
उचित सहयोग र योजनासहित यी समुदायहरूले आफ्नो पहिचान, गरिमा र आर्थिक शक्ति पुनः प्राप्त गर्न सक्छन्। उनीहरूको पुनरुत्थान सामाजिक न्याय मात्र होइन, दिगो विकास र सांस्कृतिक संरक्षणको मार्ग पनि हो।•••••
