सोनाम वाङचुक २१ दिने अनिश्चितकालीन भोक हडतालपछि अस्पतालमा भर्ना, स्वास्थ्य अवस्था गम्भीर

भारतको परीक्षा प्रणालीमा सुधार र ‘नीट’ (NEET-UG) परीक्षा अनियमितताको जवाफदेहिता माग गर्दै २१ दिनदेखि अनिश्चितकालीन भोक हडतालमा बसेका प्रसिद्ध जलवायु कार्यकर्ता एवं शिक्षा सुधारक सोनाम वाङचुक अस्पतालमा भर्ना भएका छन्। स्वास्थ्य अवस्था गम्भीर बनेपछि दिल्ली उच्च अदालतको आदेश र चिकित्सकहरूको सल्लाहमा उनलाई सफदरजंग अस्पताल लगिएको हो। शारीरिक रूपमा निकै कमजोर बने पनि वाङचुकले आफ्नो आन्दोलन र आगामी ‘चलो संसद’ मार्चप्रतिको प्रतिबद्धता कायम राखेका छन्।

यो घटना भारतको समग्र शैक्षिक प्रणालीको विश्वसनीयता, पारदर्शिता र लाखौँ विद्यार्थीहरूको भविष्यसँग जोडिएको हुनाले सार्वजनिक रूपमा निकै महत्त्वपूर्ण छ। चिकित्सा शिक्षाको प्रवेश परीक्षा (NEET) मा भएको कथित घोटाला र अनियमितताको न्यायिक अनुसन्धानको माग गर्दै एक प्रतिष्ठित नागरिक अभियन्ता आमरण अनशनमा बस्नु र उनको स्वास्थ्य स्थिति चिन्ताजनक हुनुले राष्ट्रियस्तरमा ठुलो चासो र बहस सिर्जना गरेको छ।

• २१ दिनको अनशन: शिक्षा सुधार र नीट परीक्षा अनियमितताको विरोधमा सोनाम वाङचुक २१ दिनदेखि अनिश्चितकालीन भोक हडतालमा थिए।

• अस्पताल भर्ना: स्वास्थ्य स्थिति अत्यन्तै नाजुक बनेपछि जुलाई १८, २०२६ मा उनलाई जन्तर मन्तरबाट दिल्लीको VMMC तथा सफदरजंग अस्पतालमा भर्ना गरिएको छ।

• तौल र स्वास्थ्यमा गिरावट: २० दिनको अनशनका क्रममा उनको तौल ९ किलोग्रामभन्दा बढीले घटेर ५६.५५ किलोग्राममा पुगेको छ।

• अङ्गमा क्षतिको जोखिम: चिकित्सकहरूले उनको पिसाबमा केटोन बडीहरू देखिएको र लामो अनशनका कारण अङ्गहरूमा स्थायी क्षति पुग्न सक्ने चेतावनी दिएका छन्।

• राजनीतिक एवं जनसमर्थन: ककरोच जनता पार्टी (CJP) सँग मिलेर गरिएको यस विरोध प्रदर्शनलाई भारतका प्रमुख विपक्षी नेताहरू तथा विभिन्न दलका सांसदहरूले ऐक्यबद्धता जनाएका छन्।

• अदालतको हस्तक्षेप: दिल्ली उच्च अदालतमा दायर जनहित याचिका र अदालतको आदेशपछि उनलाई उच्च सुरक्षाका बीच अस्पताल स्थानान्तरण गरिएको हो।

• आन्दोलनको संकल्प: स्वास्थ्य गम्भीर भए पनि वाङचुकले आगामी जुलाई २० को “चलो संसद” मार्चमा सहभागी हुन जनतालाई आह्वान गरेका छन्।

परिचय

भारतका प्रतिष्ठित पर्यावरणविद्, शिक्षा सुधारक तथा अभियन्ता सोनाम वाङचुक २१ दिन लामो अनिश्चितकालीन भोक हडतालपछि अस्पतालमा भर्ना भएका छन्। देशको परीक्षा प्रणालीमा देखिएको विकृति र नीट (NEET-UG) परीक्षाको कथित घोटालालाई लिएर जवाफदेहिता माग गर्दै उनी विरोध प्रदर्शनमा उत्रिएका थिए। लगातारको अनशनका कारण उनको स्वास्थ्य स्थिति क्रिटिकल (गम्भीर) चरणमा पुगेपछि सुरक्षा निकाय र चिकित्सकहरूको टोलीले उनलाई अस्पताल पुर्‍याएको हो।

पृष्ठभूमि र मागहरू

सोनाम वाङचुकले गत जुन २८, २०२६ देखि दिल्लीको ऐतिहासिक प्रदर्शनस्थल जन्तर मन्तरमा ककरोच जनता पार्टी (CJP) को ब्यानरमा आफ्नो अनिश्चितकालीन भोक हडताल सुरु गरेका थिए। हालै सार्वजनिक भएको NEET-UG परीक्षाको नतिजामा व्यापक अनियमितता र घोटाला भएको आरोप लगाउँदै विद्यार्थी र नागरिक समाज आन्दोलित छन्। वाङचुक र आन्दोलनकारीहरूले यस परीक्षा घोटालाको निष्पक्ष न्यायिक अनुसन्धान हुनुपर्ने, पीडित तथा प्रभावित विद्यार्थीहरूलाई उचित क्षतिपूर्ति दिनुपर्ने र केन्द्रीय शिक्षा मन्त्री धर्मेन्द्र प्रधानले नैतिक जिम्मेवारी लिँदै राजीनामा दिनुपर्ने माग अघि सारेका छन्।

के भयो र को-को सहभागी भए?

अनशनको २१ औँ दिन अर्थात् जुलाई १८, २०२६ मा दिल्ली उच्च अदालतको निर्देशनालय र चिकित्सकहरूको कडा चेतावनीपछि दिल्ली प्रहरीले वाङचुकलाई जन्तर मन्तरबाट हटाएको थियो। उनलाई उच्च सुरक्षा व्यवस्थाका बीच वर्धमान महावीर मेडिकल कलेज (VMMC) तथा सफदरजंग अस्पतालमा भर्ना गरिएको छ। सो क्रममा अवरोध सिर्जना हुन नदिन प्रहरीले द्रुत गतिमा कारबाही अघि बढाएको थियो भने CJP का संस्थापक अभिजीत दिपकेलाई समेत हिरासतमा लिइएको छ।

यस आन्दोलनमा राजनीतिक वृत्तबाट व्यापक समर्थन प्राप्त भएको छ। कांग्रेस सांसद पवन खेडा, पूर्व केन्द्रीय कानून मन्त्री अश्विनी कुमार, शिव सेना नेता संजय शिरसाट, र पीडीपी प्रमुख मेहबुबा मुफ्ती लगायतका नेताहरूले वाङचुकको जीवन रक्षाका लागि अनशन तोड्न आग्रह गरिसकेका छन्। त्यसैगरी, ममता बनर्जी, अरविन्द केजरीवाल, र शशि थरुर जस्ता दिग्गज विपक्षी नेताहरूले पनि देशको शिक्षा प्रणालीमा जवाफदेहिता आवश्यक रहेको भन्दै वाङचुकको मागप्रति पूर्ण ऐक्यबद्धता जनाएका छन्।

सार्वजनिक प्रभाव र स्वास्थ्यको अवस्था

लामो समयसम्म अन्न त्याग गर्दा सोनाम वाङचुकको शरीरमा तीव्र रूपमा शिथिलता आएको छ। जुलाई १७ सम्मको स्वास्थ्य रिपोर्ट अनुसार उनको तौल ९ केजीभन्दा बढी घटेर ५६.५५ किलोग्राममा झरेको छ। उनको रक्तचाप १०८/६८ mmHg, रगतमा चिनीको मात्रा ८० mg/dL, पल्स रेट ७२ bpm र अक्सिजन स्याचुरेसन ९६ प्रतिशत रहेको छ। चिकित्सकहरूका अनुसार उनको शरीरमा पानीको कमी (डिहाइड्रेसन) देखिएको छ भने पिसाबमा केटोन बडीहरू फेला परेका छन्, जसले शरीरका भित्री अङ्गहरू खराब हुन सक्ने खतरालाई संकेत गर्छ। उनको स्वास्थ्य बचाउन दिल्ली उच्च अदालतमा एक जनहित याचिका समेत दायर गरिएको थियो, जसमा आवश्यक परेमा उनलाई बचाउनका लागि जबरजस्ती खाना खुवाउने (फोर्स-फिडिङ) सम्मको अनुमति माग गरिएको छ।

आगामी योजना र निष्कर्ष

आफ्नो शरीरले साथ नदिए पनि वाङचुकको मानसिक दृढता र उद्देश्यप्रतिको निष्ठा बलियो देखिएको छ। उनले “जस्तोसुकै मूल्य चुकाएर भए पनि जुलाई २० सम्म जीवित रहने” दृढ संकल्प व्यक्त गरेका छन्। संसद्को मनसुन सत्र सुरु हुने दिन अर्थात् जुलाई २० मा आयोजना गरिएको “चलो संसद” मार्चमा बढीभन्दा बढी जनतालाई सहभागी हुन उनले अस्पतालकै बेडबाट पनि अपिल गरिरहेका छन्। शिक्षा क्षेत्रको सुधार र युवाहरूको भविष्य सुरक्षित गर्ने यो आन्दोलन सोनाम वाङचुकको अस्पताल भर्नासँगै अझ बढी संवेदनशील र राष्ट्रिय बहसको केन्द्रविन्दु बनेको छ।

(FAQ)

१. सोनाम वाङचुकले किन भोक हडताल सुरु गरेका हुन्?

सोनाम वाङचुकले भारतको NEET-UG परीक्षामा भएको कथित अनियमितता र घोटालाको न्यायिक अनुसन्धान, पीडित विद्यार्थीहरूलाई क्षतिपूर्ति, र केन्द्रीय शिक्षा मन्त्रीको राजीनामा माग गर्दै परीक्षा प्रणालीमा सुधारका लागि भोक हडताल सुरु गरेका हुन्।

२. सोनाम वाङचुक कहिले र कहाँ अस्पताल भर्ना गरिए?

आफ्नो अनिश्चितकालीन भोक हडतालको २१ औँ दिन अर्थात् जुलाई १८, २०२६ मा दिल्ली उच्च अदालतको आदेश र बिग्रँदै गएको स्वास्थ्यका कारण उनलाई जन्तर मन्तरबाट दिल्लीको सफदरजंग अस्पतालमा भर्ना गरिएको हो।

३. चिकित्सकहरूले उनको स्वास्थ्यका बारेमा के चेतावनी दिएका छन्?

चिकित्सकहरूका अनुसार २१ दिन लामो अनशनले गर्दा उनको तौल ९ केजीभन्दा बढी घटिसकेको छ। उनको शरीरमा डिहाइड्रेसन र पिसाबमा केटोन बडीहरू देखिएकाले भित्री अङ्गहरूमा गम्भीर क्षति पुग्न सक्ने चेतावनी चिकित्सकहरूले दिएका छन्।

४. “चलो संसद” मार्च के हो र यो कहिले हुँदैछ?

“चलो संसद” मार्च परीक्षा प्रणालीमा सुधारको माग गर्दै संसद्को मनसुन सत्रको उद्घाटनको दिन अर्थात् जुलाई २०, २०२६ का लागि तय गरिएको एक विरोध र्‍याली हो, जसमा सहभागी हुन वाङचुकले आम जनतालाई आह्वान गरेका छन्।

५. वाङचुकको आन्दोलनलाई कुन-कुन राजनीतिक नेताहरूले समर्थन गरेका छन्?

उहाँको आन्दोलनलाई ममता बनर्जी, अरविन्द केजरीवाल, शशि थरुर, पवन खेडा, अश्विनी कुमार, संजय शिरसाट, र मेहबुबा मुफ्ती लगायतका विभिन्न राजनीतिक दलका प्रमुख नेताहरूले समर्थन र ऐक्यबद्धता जनाएका छन्।