जून २०२६ विगत १०० वर्षमा सबैभन्दा सुख्खा महिना थियो, जसले खरीफ बाली उत्पादन र सम्भावित मूल्य वृद्धिको बारेमा चिन्ता बढाएको छ। मौसमविद्हरूले जुन २०२६ लाई देशमा विगत १०० वर्षमा सबैभन्दा सुख्खा जुन घोषणा गरेका छन्। भारतमा सामान्यतया प्रत्येक वर्ष जुनमा औसत १२० मिमी वर्षा हुन्छ, तर यस वर्ष- २०२५ मा, देशमा समयभन्दा अगाडि मनसुनको आगमनले खरीफ बाली उत्पादनमा वृद्धि भएको छ। यद्यपि, २०२६ को खरीफ बाली सिजन सुरु हुँदै जाँदा, देशभर ३७ प्रतिशत मनसुनको कमीले किसानहरूलाई चिन्तित बनाएको छ।
खरीफ बाली उब्जाउने गङ्गा पश्चिम बंगाल सहित सबै नौ राज्यहरूले गम्भीर वर्षाको अभावको सामना गरिरहेका छन्। जुन पनि सकिन लागेको छ। मौसम विज्ञहरूले जुन २०२६ लाई देशमा विगत १०० वर्षमा सबैभन्दा सुख्खा जुन घोषणा गरेका छन्। भारतमा सामान्यतया प्रत्येक वर्ष जुन महिनामा औसत १२० मिमी वर्षा हुन्छ, तर यस वर्ष, जुन २७ सम्म, देशभर ७५.६ मिमी मात्र वर्षा भएको छ, जुन ३७ प्रतिशतले कमी हो। यस वर्षको अवस्था २०२५ भन्दा उल्लेखनीय रूपमा फरक छ।
यस वर्ष, मनसुन हावा जुन १ तारिखको सट्टा जुन ४ तारिखमा केरलामा आइपुगेको थियो। यद्यपि, त्यसपछि मनसुन हावाहरू उल्लेखनीय रूपमा कमजोर भए, जसले गर्दा तिनीहरूको उत्तरतिरको चाल सुस्त भयो।
यसले यस वर्षको खरीफ बालीनालीमा प्रतिकूल प्रभाव पारेको बताइएको छ। खरीफ बालीहरू वर्षायाम, जुन-जुलाईमा रोपिन्छन् र सेप्टेम्बर-अक्टोबरमा काटिन्छन्। खरीफ बालीहरूमा मुख्यतया धान, मकै, ज्वार, कोदो, कपास, भटमास, बदाम र विभिन्न दालहरू समावेश छन्। यी बालीहरू खेती गरिएका राज्यहरूमा वर्षाको अवस्था विशेष गरी गम्भीर रहन्छ।
मौसम विभागको जानकारी अनुसार, खरीफ बाली खेती गरिने राज्यहरूमा वर्षाको कमीको मात्रा यस प्रकार छ:
पश्चिम बंगाल: १० प्रतिशत, ओडिशा: ४७ प्रतिशत,
आन्ध्र प्रदेश: १५ प्रतिशत, तेलङ्गाना: ३२ प्रतिशत, तमिलनाडु: २९ प्रतिशत,
केरल: ३१ प्रतिशत, महाराष्ट्र: ६४ प्रतिशत, आसाम र मेघालय: ४८ प्रतिशत अनि
कर्नाटक: ३८ प्रतिशत।
एल निनोको प्रभाव
मौसम तथा कृषि विज्ञहरू भन्छन् कि देशको आधाभन्दा बढी कृषि भूमि अझै पनि प्रत्यक्ष रूपमा वर्षामा निर्भर छ। त्यसैले, वर्षायामको सुरुवातमा वर्षाको अभावले चिन्ता बढाएको छ। यदि जुनमा पर्याप्त वर्षा भएन भने, बीउ रोप्न ढिलाइ हुनेछ। यसले बालीको प्राथमिक वृद्धिलाई असर गर्नेछ, र किसानहरू जुलाईको वर्षामा निर्भर हुनेछन्।
एल निनोको प्रभावका कारण प्रशान्त महासागर सामान्य भन्दा तातो भएको मौसम विज्ञहरूले रिपोर्ट गरेका छन्। मौसम विभागले ‘सुपर एल निनो’ को पनि भविष्यवाणी गरेको छ। यदि यस्तो भयो भने, भारतमा सामान्य भन्दा उल्लेखनीय रूपमा कम वर्षा हुनेछ। त्यसैले, जुलाईमा देशमा कति वर्षा हुनेछ भन्ने बारे अनिश्चितता छ। मौसम विज्ञहरू भन्छन् कि यस वर्ष जुनमा सबैभन्दा बढी वर्षाको कमी भएका दुई राज्यहरूमा पश्चिम बंगाल र मध्य भारत समावेश छन्। महाराष्ट्रको कोंकण-गोवा क्षेत्रमा ६१ प्रतिशत कम वर्षा, मध्य महाराष्ट्रमा ६८ प्रतिशत कम र मराठवाडामा ६४ प्रतिशत कम वर्षा भयो।
कम वर्षाले अर्थतन्त्रलाई असर गर्नेछ
विज्ञहरू भन्छन् कि यदि सामान्य भन्दा १० प्रतिशत कम वर्षा भयो भने, देशको मुद्रास्फीति सूचकांक १ प्रतिशत बिन्दुले बढ्न सक्छ। जुन २७ सम्म ३७ प्रतिशत कम वर्षाले अर्थतन्त्रमा निरन्तर दबाब बढाइरहेको छ।
यद्यपि, भारतीय रिजर्भ बैंक (आरबीआई) का गभर्नर संजय मल्होत्रा लगायत विज्ञहरू भन्छन् कि देशको ३०० अर्ब डलर (लगभग २९ लाख करोड रुपैयाँ) कृषिमा आधारित अर्थतन्त्रको ठूलो हिस्सा अब मौसमी मनसुनमा निर्भर छैन। केन्द्र सरकारले अहिले आफ्नो खाद्य भण्डारण प्रणालीमा अन्नको धेरै ठूलो भण्डार राखेको हुनाले, हाल चिन्ताको कुनै कारण छैन।
यद्यपि, केही विज्ञहरू विश्वास गर्छन् कि भण्डारले मात्र कम वर्षाको क्षतिपूर्ति दिन सक्दैन। हालको अवस्थालाई ध्यानमा राख्दै, देशको मुद्रास्फीति दर सेप्टेम्बर-अक्टोबरसम्ममा ५.५ प्रतिशत पुग्न सक्छ। यो जोखिम कम गर्न, कृषि मन्त्रालयले पहिले नै १११ अति जोखिममा रहेका जिल्लाहरू सहित ३१५ जिल्लाहरू पहिचान गरिसकेको छ र त्यहाँ वैकल्पिक खेती रणनीतिहरूमा काम गर्न थालेको छ।
