भाषाशास्त्री महानन्द सापकोटा : पूर्वी नेपालको भाषा, साहित्य र पत्रकारिताको उज्यालो आकाश

नेपाली भाषाको प्रवर्द्धन, छापा माध्यमको विकास र भाषाविज्ञानमा महानन्द सापकोटाको बहुआयामिक योगदान

नेपाली भाषा, साहित्य र पत्रकारिताको इतिहासमा भाषाशास्त्री महानन्द सापकोटाको योगदान बहुआयामिक र दूरगामी रहेको छ। वि.सं. १९५३ मा इलाममा जन्मी झापालाई कर्मभूमि बनाएका सापकोटाले पूर्वी नेपालमा छापा माध्यमको विकास, भाषा आन्दोलन र नेपाली भाषाविज्ञानलाई वैज्ञानिक आधार प्रदान गर्न ऐतिहासिक भूमिका निर्वाह गर्नुभयो। वि.सं. २०२७ को मदन पुरस्कार विजेता सापकोटाको साहित्यिक र पत्रकारिता क्षेत्रको योगदान आजको डिजिटल युगमा पनि उत्तिकै सान्दर्भिक मानिन्छ।

महानन्द सापकोटाको योगदानको चर्चा गर्नु आधुनिक नेपाली समाज, भाषाप्रेमी र सञ्चार जगत्का लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। वि.सं. २००७ सालको प्रजातान्त्रिक परिवर्तनपछि पूर्वी नेपालमा हिन्दी भाषाको बढ्दो प्रभावलाई चिर्दै नेपाली भाषाको संरक्षण र प्रवर्द्धनका लागि उहाँले चलाएको जनजागरण अभियानले राष्ट्रिय पहिचानलाई बलियो बनायो। पूर्वाञ्चलमा छापाखाना र पत्रपत्रिकाको सर्वथा अभाव भएको समयमा उहाँले पूर्वाधार निर्माण गरी स्थानीय स्रष्टा र वैचारिक बहसलाई जुन मञ्च प्रदान गर्नुभयो, त्यसले नेपालको समग्र प्राज्ञिक तथा सामाजिक-राजनीतिक चेतनाको जग बसाल्ने काम गरेको छ।

मुख्य बुँदाहरू

• बहुआयामिक व्यक्तित्व: महानन्द सापकोटा भाषाविद्, कोशकार, कवि, निबन्धकार, समाज सुधारक तथा अग्रणी पत्रकार हुनुहुन्थ्यो।

• प्रेसको स्थापना: पूर्वी नेपालमा पुस्तक तथा पत्रपत्रिका छाप्ने पूर्वाधार नभएको अभावलाई महसुस गरी उहाँले झापाको भद्रपुरमा ‘पूर्वाञ्चल प्रिन्टिङ प्रेस’ स्थापना गर्नुभयो।

• ‘विशाल नेपाल’ को प्रकाशन: वि.सं. २००८ देखि २०१२ सम्म यसै प्रेसबाट प्रकाशित ‘विशाल नेपाल’ पत्रिका पूर्वी नेपालको साहित्यिक र राजनीतिक चेतनाको सशक्त माध्यम बन्यो।

• भाषा आन्दोलनको नेतृत्व: पूर्वी नेपालमा हिन्दी भाषाको बढ्दो प्रभावविरुद्ध नेपाली भाषाको प्रयोग र प्रतिष्ठाका लागि जनजागरण अभियान सञ्चालन गर्नुभयो।

मुख्य समाचार

नेपाली भाषा, साहित्य र पत्रकारिताको इतिहासमा भाषाशास्त्री महानन्द सापकोटा एक उज्यालो नक्षत्रका रूपमा स्थापित हुनुहुन्छ। वि.सं. १९५३ साल वैशाख ३० गते इलाम जिल्लाको इरौँटार–देवानछापमा जन्मिनुभएका सापकोटाले आफ्नो जन्मभूमिभन्दा पनि कर्मभूमिका रूपमा पूर्वी नेपालको झापा, विशेषतः भद्रपुरलाई रोज्नुभयो। उहाँले भाषाविद्, कोशकार, कवि, निबन्धकार, समाज सुधारक तथा पत्रकारका रूपमा पुर्‍याएको योगदान आज पनि नेपाली वाङ्मयको इतिहासमा विशिष्ट स्थानमा रहेको छ।

पूर्वाञ्चलमा छापाखानाको सुरुवात र ‘विशाल नेपाल’

वि.सं. २००७ सालको प्रजातान्त्रिक परिवर्तनपछि पूर्वी नेपालमा भाषा, साहित्य र पत्रकारिताको नयाँ युग प्रारम्भ भयो। त्यस समयमा पूर्वाञ्चलमा पुस्तक तथा पत्रपत्रिका छाप्ने आफ्नै पूर्वाधार थिएन। यही अभावलाई दृष्टिगत गर्दै महानन्द सापकोटाले झापाको भद्रपुरमा ‘पूर्वाञ्चल प्रिन्टिङ प्रेस’ को स्थापना गर्नुभयो। यस प्रेसले पूर्वी नेपालमा छापा माध्यमको विकास, स्थानीय लेखक–स्रष्टाको सिर्जना प्रकाशन तथा सामाजिक–राजनीतिक चेतनाको विस्तारमा ऐतिहासिक भूमिका खेल्यो।

यसै प्रेसबाट वि.सं. २००८ देखि २०१२ सम्म प्रकाशित ‘विशाल नेपाल’ पत्रिका पूर्वी नेपालको साहित्यिक तथा राजनीतिक चेतनाको सशक्त माध्यम बन्यो। यस पत्रिकाले कविता, निबन्ध, भाषा, राष्ट्रियता, लोकतान्त्रिक चेतना तथा सामाजिक रूपान्तरणसम्बन्धी सामग्री प्रकाशन गर्दै तत्कालीन समाजमा वैचारिक बहसको वातावरण निर्माण गर्‍यो। उहाँले पूर्वका नयाँ लेखकलाई अवसर प्रदान गर्नुका साथै नेपाली भाषाको विकास र राष्ट्रिय एकताको भावनालाई बलियो बनाउनुभयो।

भाषा संरक्षण र वैज्ञानिक भाषाशास्त्रमा योगदान

महानन्द सापकोटाको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष नेपाली भाषाको संरक्षण र प्रवर्द्धनसँग जोडिएको छ। पूर्वी नेपालमा हिन्दी भाषाको बढ्दो प्रभावका विरुद्ध उहाँले नेपाली भाषाको प्रयोग र प्रतिष्ठाका लागि जनजागरण अभियान सञ्चालन गर्नुभयो। गोर्खा भाषा प्रचारिणी समितिसँगको सहकार्य तथा नेपाली भाषा प्रचारक सङ्घका योजनाकारका रूपमा उहाँले भाषा आन्दोलनलाई संस्थागत रूप दिनुभयो। भाषालाई राष्ट्रिय पहिचानको आधार मान्ने उहाँको दृष्टिकोणले नेपाली भाषालाई वैज्ञानिक र व्यावहारिक आधारमा स्थापित गर्न ठूलो योगदान पुर्‍यायो।

भाषाशास्त्रमा उहाँको योगदान झन् विशिष्ट छ। उहाँको अनुसन्धानमूलक कृति ‘नेपाली निर्वचनको रूपरेखा’ का लागि वि.सं. २०२७ सालको मदन पुरस्कार प्राप्त भयो। यस कृतिले नेपाली शब्दको उत्पत्ति, व्युत्पत्ति र अर्थविकासलाई वैज्ञानिक ढङ्गले विश्लेषण गर्दै नेपाली भाषाविज्ञानलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याएको मानिन्छ। त्यसैगरी ‘ध्वनीको धन्दा’, ‘खस र खस भाषा’, ‘जनजिब्रो’, ‘सरिशब्द’ र ‘नेपाली शब्द–परिचय’ जस्ता कृतिहरू नेपाली भाषाशास्त्र र कोश निर्माणका आधारग्रन्थका रूपमा आज पनि स्मरणीय छन्।

साहित्यिक सक्रियता र “देशभक्त कवि”

साहित्यकारका रूपमा पनि महानन्द सापकोटाको योगदान उल्लेखनीय छ। उहाँले ‘मनलहरी’, ‘विशाल नेपाल’, ‘आँटे’, ‘अपुङ्गो’, ‘सुखको बाटो’ लगायतका कृतिमार्फत राष्ट्रियता, सामाजिक चेतना र मानवीय संवेदनालाई अभिव्यक्त गर्नुभएको छ। झ्यारे गीतको संरक्षण, देशभक्तिपूर्ण कविता तथा जनमुखी लेखनका कारण उनी “देशभक्त कवि” का रूपमा समेत परिचित हुनुभयो। यसका साथै ‘जुनेली’ पत्रिकाको सम्पादन तथा ‘हाम्रो साहित्य’ श्रृङ्खलाको सम्पादनमार्फत उहाँले नयाँ पुस्ताका साहित्यकारलाई पनि निरन्तर प्रेरणा प्रदान गर्नुभयो।

झापाको पत्रकारिता इतिहास र भावी कार्यदिशा

झापाको पत्रकारिता इतिहासका सन्दर्भमा महानन्द सापकोटाको योगदानबारे आज पनि प्राज्ञिक बहस हुने गरेको छ। कतिपय इतिहासकारले वि.सं. २०१३ मा प्रकाशित ‘केटो’ लाई झापाको पहिलो साहित्यिक पत्रिका मान्छन्। तर सापकोटाले भद्रपुरमा स्थापना गरेको प्रेसबाट वि.सं. २००८ देखि नै ‘विशाल नेपाल’ प्रकाशित भएको दाबी विभिन्न संस्मरण, मौखिक इतिहास र स्थानीय अध्ययनमा प्रस्तुत गरिएको छ। यदि त्यसका प्रमाणहरू पुष्टि हुन्छन् भने झापाबाट प्रकाशित प्रारम्भिक पत्रिकामध्ये ‘विशाल नेपाल’को स्थान पुनर्मूल्याङ्कन गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

इतिहास लेखन तथ्य, प्रमाण र निष्पक्ष अध्ययनमा आधारित हुनुपर्छ। कुनै पनि व्यक्तिको योगदानलाई अतिरञ्जित गर्नु वा बेवास्ता गर्नु दुवै इतिहासप्रतिको अन्याय हुन सक्छ। त्यसैले झापाको पत्रकारिता र छापा माध्यमको इतिहाससम्बन्धी अभिलेख, पुराना पत्रिका, सरकारी दर्ता अभिलेख तथा समकालीन स्रोतहरूको पुनः अध्ययन आवश्यक देखिन्छ।

आज डिजिटल सञ्चारको युगमा पत्रकारिता र साहित्य दुवै तीव्र परिवर्तनको चरणमा छन्। यस्तो समयमा महानन्द सापकोटाले स्थापना गरेको भाषा चेतना, स्वतन्त्र विचार, प्रकाशन संस्कृति र मातृभाषाप्रतिको प्रतिबद्धताले अझ बढी सान्दर्भिकता प्राप्त गरेको छ। भाषा केवल सञ्चारको माध्यम होइन, राष्ट्रिय अस्मिता र सांस्कृतिक अस्तित्वको आधार पनि हो भन्ने सन्देश उहाँले आफ्नो सम्पूर्ण जीवनबाट दिनुभएको छ। त्यसैले उहाँको योगदानको निष्पक्ष मूल्याङ्कन, प्रमाणमा आधारित अनुसन्धान र भावी पुस्तासम्म सही इतिहास पुर्‍याउनु आजको पुस्ताको साझा जिम्मेवारी हो।

FAQs

१. महानन्द सापकोटा को हुनुहुन्थ्यो र उहाँको जन्म कहिले भएको थियो?

महानन्द सापकोटा नेपाली साहित्य, पत्रकारिता र भाषाविज्ञानका एक विशिष्ट व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो। उहाँको जन्म वि.सं. १९५३ साल वैशाख ३० गते इलाम जिल्लाको इरौँटार–देवानछापमा भएको थियो भने उहाँले झापाको भद्रपुरलाई आफ्नो कर्मभूमि बनाउनुभएको थियो।

२. महानन्द सापकोटाले मदन पुरस्कार कहिले र कुन कृतिका लागि पाउनुभएको थियो?

महानन्द सापकोटाले वि.सं. २०२७ सालको मदन पुरस्कार प्राप्त गर्नुभएको थियो। उहाँलाई यो प्रतिष्ठित पुरस्कार नेपाली शब्दको उत्पत्ति, व्युत्पत्ति र अर्थविकासको वैज्ञानिक विश्लेषण गरिएको अनुसन्धानमूलक कृति ‘नेपाली निर्वचनको रूपरेखा’ का लागि प्रदान गरिएको थियो।

३. पूर्वी नेपालको पत्रकारितामा उहाँको के योगदान रहेको छ?

उहाँले झापाको भद्रपुरमा ‘पूर्वाञ्चल प्रिन्टिङ प्रेस’ को स्थापना गरी पूर्वी नेपालमा छापा माध्यमको जग बसाल्नुभयो। यसै प्रेसबाट वि.सं. २००८ देखि २०१२ सम्म ‘विशाल नेपाल’ पत्रिका प्रकाशन गरेर उहाँले साहित्यिक तथा राजनीतिक चेतना विस्तारमा ऐतिहासिक योगदान दिनुभयो।