हिमाली क्षेत्रका चियाबारीहरू, होमस्टेहरू, स्थानीय बजारहरू तथा साना उद्यमहरूमा महिलाहरूले घरपरिवारको आम्दानीमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछन्। तर पनि धेरै महिलाहरू आफ्नो परिवारको भविष्य निर्धारण गर्ने महत्वपूर्ण आर्थिक निर्णयहरूबाट अझै वञ्चित छन्।
पहाड़, तराई, मधेश क्षेत्रहरूमा महिलाहरू लामो समयदेखि परिवार र समुदायको मेरुदण्डका रूपमा रहेका छन्। उनीहरू चियाबारीमा काम गर्छन्, खेतीपाती सम्हाल्छन्, साना व्यवसाय संचालन गर्छन्, पर्यटनसम्बन्धी गतिविधिहरूमा सहयोग पुर्याउँछन्, बालबालिका तथा वरिष्ठ नागरिकहरूको हेरचाह गर्छन्, र घरपरिवारको आम्दानीमा महत्वपूर्ण योगदान दिन्छन्। तर पनि आर्थिक रूपमा योगदान पुर्याए पनि धेरै महिलाहरू अझै आर्थिक निर्णय प्रक्रियामा सहभागी हुनबाट वञ्चित छन्।
यसले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ: के केवल पैसा कमाउनु नै सशक्तिकरण सुनिश्चित गर्न पर्याप्त हो?
यसको उत्तर हो- होइन।
“आर्थिक ज्ञानले आम्दानीलाई सुरक्षा, आत्मविश्वास, स्वामित्व र महिलाहरू तथा समुदायका लागि दिगो शक्तिकरणमा रूपान्तरण गर्छ”
वास्तविक सशक्तिकरण तब प्राप्त हुन्छ जब महिलाहरूले केवल आम्दानी मात्र गर्दैनन्, आफ्नो आर्थिक स्रोतलाई कसरी व्यवस्थापन गर्ने, बचत गर्ने, लगानी गर्ने र वृद्धि गर्ने भन्ने पनि बुझ्छन्। आर्थिक साक्षरता आम्दानी र दिगो स्वतन्त्रताबीचको साँघु हो। आर्थिक स्वतन्त्रता भन्नाले आम्दानी गर्नेे र त्यसमा आफ्नो नियन्त्रण राख्ने क्षमतालाई जनाउँछ भने आर्थिक साक्षरताले त्यस आम्दानीलाई व्यवस्थापन गर्ने, सुरक्षित राख्ने र वृद्धि गर्ने ज्ञानलाई जनाउँछ। एउटाले अवसर सिर्जना गर्छ, अर्कोले त्यसको दिगोपन सुनिश्चित गर्छ।
पहाड़ी क्षेत्रका धेरै परिवारहरू मौसमी पर्यटन, चियाबारीको रोजगारी वा क्षेत्र बाहिर काम गर्ने परिवारका सदस्यहरूमा निर्भर छन्। यस्तो अवस्थामा अनिश्चितता र आम्दानीमा हुने उतारचढ़ावलाई व्यवस्थापन गर्न आर्थिक योजना अत्यन्त आवश्यक हुन्छ।
एउटा सरल कथाले यो यथार्थलाई स्पष्ट रूपमा देखाउँछ। दार्जीलिङ पहाड़की व्यवसायी महिला साइलो प्रायः आफ्नो नियमित आम्दानी हुँदाहुँदै पनि किन बचत कहिल्यै पर्याप्त नहुने भनेर सोचिरहन्थिन्। ‘‘हरेक महिना मैले कमाउँथेँ, तर कुनै न कुनै रूपमा महिनाको अन्त्यमा पर्याप्त रकम बाँकी रहँदैनथ्यो’’, उनी सम्झिन्छिन्। जब उनको परिवारले अप्रत्याशित आपत्कालीन अवस्थाको सामना गर्यो, उनीहरूलाई कठिनाइ भयो, किनकि उनीहरूसँग भर पर्न सकिने छुट्टै बचत थिएन। आफ्नो अवस्था परिवर्तन गर्ने दृढ़ संकल्पका साथ साइलोले स्थानीय सामुदायिक समूहद्वारा आयोजित आर्थिक साक्षरता कार्यशालामा सहभागी भइन्। त्यहाँ उनले बजेट निर्माण, आपत्कालीन योजना, डिजिटल ब्यांकिङ र व्यवस्थित बचतका आधारभूत कुराहरू सिकिन्। तीन वर्षभित्रै उनले आपत्कालीन कोष निर्माण गरिन्, आफ्नो परिवारका लागि स्वास्थ्य बीमा खरिद गरिन् र छोरीको उच्च शिक्षालाई सहयोग गर्न पर्याप्त बचत पनि संकलन गरिन्। ‘‘आर्थिक साक्षरताले मेरो आर्थिक अवस्था मात्र परिवर्तन गरेन- यसले मेरो आत्मविश्वास पनि परिवर्तन गर्यो’’, उनी भन्छिन्।
साइलोको कथा एउटा महत्त्वपूर्ण सत्यलाई प्रतिबिम्बित गर्छ। आर्थिक साक्षरता भनेको रातारात धनी बन्ने कुरा होइन, बरु यो आर्थिक स्थिरता कायम राख्न, कठिन परिस्थितिमा पनि आर्थिक रूपमा टिकिरहन र दीर्घकालीन आर्थिक सुरक्षा सुनिश्चित गर्न सूचित निर्णय लिनसक्ने क्षमतासँग सम्बन्धित छ।
विभिन्न अध्ययनहरूका अनुसार, महिलाहरूले पुरुषहरूको तुलनामा घरपरिवारको आम्दानीलाई शिक्षा, पोषण, स्वास्थ्य सेवा तथा पारिवारिक कल्याणमा लगानी गर्ने सम्भावना बढ़ी हुन्छ। अनुसन्धानहरूले देखाएअनुसार, भारतमा महिलाहरूबीच वित्तीय साक्षरताको स्तर अपेक्षाकृत न्यून छ। आर्थिक समावेशीकरणसम्बन्धी पहलहरूका कारण पछिल्लो दशकमा ब्यांकिङ सेवामा पहुँच उल्लेखनीय रूपमा बढ़ेको भए पनि आर्थिक ज्ञान त्यसै अनुपातमा वृद्धि हुनसकेको छैन। आज धेरै महिलाहरूसँग ब्यांक खाता भए पनि बीमा, लगानी, पेन्सन वा दीर्घकालीन बचतजस्ता आर्थिक साधनहरूको सक्रिय प्रयोग गर्नेहरूको संख्या अपेक्षाकृत कम छ। यसले एउटा महत्त्वपूर्ण यथार्थलाई उजागर गर्छ- आर्थिक समावेशीकरण र आर्थिक साक्षरता एउटै कुरा होइनन्।
ब्यांक खाता खोल्नु केवल पहिलो कदम मात्र हो। बचत, लगानी र भविष्यका लक्ष्यहरूको योजना बनाउन त्यसलाई प्रभावकारी रूपमा कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने कुरा बुझ्नु नै महिलालाई वास्तवमा सशक्त बनाउने आधार हो। आर्थिक योजना बुझ्ने महिलाहरू आकस्मिक अवस्थाहरू सामना गर्न, आफ्ना सन्तानको शिक्षालाई सहयोग गर्न, साना उद्यमहरूमा लगानी गर्न तथा घरपरिवारका निर्णय प्रक्रियामा अर्थपूर्ण रूपमा योगदान गर्न बढ़ी सक्षम हुन्छन्।
यसको प्रभाव यस क्षेत्रभर संचालन भइरहेका सेल्फ हेल्प ग्रुपहरू (एसएचजी) मार्फत पहिला नै देखिन थालेको छ। एसएचजीहरूले महिलाहरूलाई नियमित बचत गर्न, ऋणको पहुँच प्राप्त गर्न र उद्यमशीलता सम्बन्धी सीप विकास गर्न प्रोत्साहित गर्छन्। शुरुमा थोरै रकम बचत गर्ने उद्देश्यले एसएचजीमा आबद्ध भएका धेरै महिलाहरूले पछि होमस्टे, हस्तकला व्यवसाय, फूलखेती, खाद्य प्रशोधन उद्योग तथा पर्यटनसँग सम्बन्धित उद्यमहरू स्थापना गरेका छन्। यस्ता पहलहरूले घरपरिवारको आय वृद्धि गर्नुका साथै स्थानीय अर्थतन्त्रलाई पनि सुदृढ़ बनाउँछन्।
डिजिटल क्रान्तिले अवसरका नयाँ ढोकाहरू थप खोलेको छ। मोबाइल ब्यांकिङ, डिजिटल भुक्तानी र अनलाइन बजारहरूले वित्तीय सेवाहरूलाई पहिलाको भन्दा धेरै पहुँचयोग्य बनाएका छन्। तर यी अवसरहरूको पूर्ण उपयोग तब मात्र सम्भव हुन्छ जब महिलाहरूसँग डिजिटल साक्षरतासँगै आर्थिक साक्षरता पनि हुन्छ।
सशक्तिकरणको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको स्वामित्व हो। धेरै महिलाहरूले आफ्नो परिवारमा आर्थिक योगदान पुर्याए पनि उनीहरूको नाममा सम्पत्ति हुँदैन। वास्तविक आर्थिक सशक्तिकरणमा आफ्नै ब्यांक खाता, बीमा सुविधा, अवकाशपछिको आर्थिक योजना, सम्पत्तिमाथिको स्वामित्व तथा महत्वपूर्ण आर्थिक निर्णयहरूमा आफ्नो आवाज र सहभागिता समावेश हुन्छ। स्वामित्वले सुरक्षा, सम्मान र दीर्घकालीन स्थिरता प्रदान गर्छ।
परिवारको पनि यसमा महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। आर्थिक शिक्षा सानै उमेरदेखि शुरु हुनुपर्छ। जसरी छोरीहरूलाई शैक्षिक रूपमा उत्कृष्ट बन्न प्रोत्साहित गरिन्छ, त्यसैगरी उनीहरूलाई बजेट बनाउने, बचत गर्ने र जिम्मेवार आर्थिक योजना बनाउने ज्ञान पनि दिनुपर्छ।
आर्थिक रूपमा साक्षर महिलाहरूका फाइदाहरू व्यक्तिगत परिवारको सीमाभन्दा धेरै टाढ़ासम्म फैलिन्छन्। त्यसैले आर्थिक रूपमा सशक्त महिलाहरूले बलियो परिवार, स्वस्थ समुदाय र दिगो विकास निर्माणमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछन्।
हिमाली भेगको भविष्य समावेशी विकासमा निर्भर छ। महिलाहरू आर्थिक रूपमा परनिर्भर रहिरहे वा आर्थिक निर्णय प्रक्रियाबाट बाहिर राखिए भने यस्तो प्रगति सम्भव हुँदैन। आर्थिक रूपमा साक्षर महिला केवल विकासको लाभग्राही मात्र होइनन्, उनी विकासको प्रेरक शक्ति पनि हुन्।
आर्थिक साक्षरता केवल पैसाको व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित विषय मात्र होइन। यो अवसर सिर्जना गर्ने, कठिन परिस्थितिमा सामना गर्ने क्षमता निर्माण गर्ने तथा महिलाहरूको पूर्ण सम्भावनालाई उजागर गर्ने माध्यम हो। सशक्तिकरणको यात्रामा यसले आम्दानीलाई स्वतन्त्रतामा, आत्मविश्वासलाई नेतृत्वमा र सपनाहरूलाई यथार्थमा रूपान्तरण गर्ने कुञ्जीको काम गर्छ।
हिमाली भेगको भविष्य केवल सड़क, पर्यटन वा आर्थिक वृद्धिले मात्र निर्धारण गर्ने छैन। यो त्यस्ता महिलाहरूले पनि निर्धारण गर्नेछ, जससँग सूचित आर्थिक निर्णय लिन आवश्यक ज्ञान र आत्मविश्वास छ। जब महिलाहरूले पैसाको सही बुझाइ हासिल गर्छन्, तब उनीहरूले केवल आफ्नो भविष्य सुरक्षित गर्दैनन्, उनीहरूले बलियो परिवार, सक्षम समुदाय र भावी पुस्ताका लागि अझ समृद्ध क्षेत्र निर्माण गर्न पनि मद्दत गर्छन्।
(लेखिका नर्सिङ विषयमा एसआरआईएचईआर चेन्नईमा पीएचडी शोधार्थी हुन्।)
