मेजर दुर्गा मल्ल आजाद हिन्द फौज (आईएनए) मा भारतीय गोर्खाहरूको पहिलो गोर्खा सिपाही थिए जसले भारतीय स्वतन्त्रताको लागि आफ्नो जीवन बलिदान दिए। मल्ल गोर्खाहरूको नेवार समुदायका थिए।
प्रारम्भिक जीवन
मल्लको जन्म १ जुलाई १९१३ मा देहरादून नजिकैको दोइवालामा भारतीय गोर्खाहरूको नेवार परिवारमा भएको थियो। उनी नायब सुब्बा गंगाराम मल्लका जेठा छोरा थिए। १९३० मा, जब महात्मा गान्धीले देशवासीहरूलाई दाण्डी मार्च मार्फत स्वतन्त्रताको लागि मार्च गर्न नेतृत्व गरिरहनुभएको थियो, मल्ल कक्षा ९ मा पढ्ने विद्यार्थी थिए। उनले अंग्रेजहरू विरुद्धको सार्वजनिक बयानका लागि ध्यान खिचे। १९३१ मा, १८ वर्षको उमेरमा, उनी धर्मशाला सरे र २/१ गोर्खा राइफल्समा भर्ना भए। उनको देशभक्तिले उनलाई नेताजी सुभाष चन्द्र बोसको भारतीय राष्ट्रिय सेनाको नजिक ल्यायो।
उनको योगदान
१९४२ मा, मल्ल आजाद हिन्द फौजमा सामेल भए। उनको सीप र कर्तव्यप्रतिको समर्पणले उनलाई मेजरको पदमा पुर्यायो र उनलाई आजाद हिन्द फौज गुप्तचरमा काम गर्न भनियो। उनी शत्रुको बारेमा जानकारी सङ्कलन गरिरहेको बेला, २७ मार्च १९४४ मा कोहिमामा पक्राउ परे। उनलाई नयाँ दिल्लीको लाल किल्लामा रहेको अदालतले मृत्युदण्डको सजाय सुनाएको थियो। जुन ठाउँ अहिले मौलाना आजाद मेडिकल कलेज परिसरमा पर्छ। यद्यपि, मृत्युदण्डको सजाय सुनाउनु अघि, अधिकारीहरूले उनलाई राजद्रोह स्वीकार गर्न बाध्य पार्ने प्रयास गरे। उनकी श्रीमतीलाई जेलको कोठरीमा ल्याइयो, तर मल्ल दबाबमा झुकेनन्।
“मैले चढाएको बलिदान व्यर्थ जाने छैन। भारत स्वतन्त्र हुनेछ। म विश्वस्त छु। यो केवल समयको कुरा हो, शारदा! चिन्ता नगर, करोडौं हिन्दुस्तानीहरू तिमीसँगै छन्,” मल्लले आफ्नी श्रीमतीलाई भने। ती आफ्नी श्रीमतीलाई उनका अन्तिम शब्दहरू थिए।
मल्लले १९४१ मा हिमाचल प्रदेशको धर्मशालास्थित श्याम नगरकी शारदा मल्लसँग विवाह गरे। समारोहको तीन दिनपछि, मल्ललाई उनको मुख्यालयमा फिर्ता बोलाइयो र विदेश जान निर्देशन दिइयो। त्यसपछि उनले दिल्ली जिल्ला कारागारमा मृत्युदण्ड दिनुभन्दा ठीक अघि आफ्नी श्रीमतीलाई भेटे। १९४४ मा, मेजर दुर्गा मल्ललाई फाँसीको तख्तामा पठाइयो।
१७ डिसेम्बर २००४ मा नयाँ दिल्लीमा शहीद दुर्गा मल्लको मूर्तिको अनावरण तत्कालीन प्रधानमन्त्री मनमोहन सिंहले गरेका थिए।
मल्ललाई सम्मान गर्न, भारतीय गोर्खाहरूको राष्ट्रिय संस्था, भारतीय गोर्खा परिसंघले दान गरेको मूर्ति २००४ मा संसद भवन परिसरमा प्रधानमन्त्री मनमोहन सिंहले अनावरण गरेका थिए। उपराष्ट्रपति भैरों सिंह शेखावत, लोकसभा अध्यक्ष सोमनाथ चटर्जी र अन्य विशिष्ट व्यक्तिहरू उपस्थित थिए। २५ अगस्ट, उनको फाँसीको दिन, भारतभरका गोर्खाहरूले बलिदान दिवस वा शहीद दिवसको रूपमा मनाउँछन्। दार्जीलिङ जिल्लाको गाडीधुरामा, दार्जीलिङ नगरपालिकाको अगाडि मल्लको मूर्ति स्थापना गरिएको छ। यसरी नै आसाम र देहरादुनमा पनि मल्लको मूर्ति स्थापना गरिएको छ। आज पहिलो जुलाईमा उनलाई हार्दिक श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दछौं।
