सरकार, नागरिक अनि कर, एक तितो यथार्थ: अनुवादक- विनय तामाङ

​एउटा समय थियो जब मानिसहरूको “देश, राज्य अनि सरकार” मा एउटा अनौठो विश्वास हुन्थ्यो। धारणा साधारण यही थियो कि “ठिकै छ, म सरकारलाई वा निकायलाई कर तिर्छु अनि यसको बदलामा मैले कम्तिमा भएपनि आधारभुत सुविधाहरू पाउनेछु।”
​अहिले त्यी धारणा वा विचार यसरी ध्वस्त भइसकेको छ कि जो हस्यास्पदपनि लाग्छ तर आक्रोशले गर्दा।
​यथार्थमा बाँचेको वर्तमान अवस्था कस्तो देखिन्छ त ? आफै सोच्नुहोस् एकैछिन।
​ग्यास छैन ? – इन्डक्सन चुलो किन्नुहोस्।
फोहोर पानी आउँछ ? – आरओ प्युरिफायर घरमा जडान गर्नुहोस् ।
लोडसेडिङ ? – इन्भर्टर हाल्नुहोस्।
सरकारी विद्यालयमा गुणस्तर शिक्षा छैन ? – निजी विधालयमा नानीलाई भर्ना गर्नुहोस्।
सरकारी अस्पतालको अवस्था ठीक छैन ? – कर्पोरेट अस्पताल वा निजी नर्सिङ होममा जानुहोस्।
हावा विषाक्त ? – एयर प्युरिफायर किन्नुहोस्।
​जताततै एउटै साझा ढाँचा र सिस्टम छ – प्रणालीले काम गरिरहेको छैन ? तपाईं आफैं समाधान खोज्नुहोस्—पैसा तिरेर तपाईंको समस्याहरूको समाधान निकाल्नुहोस् – सरकारलाई वा सरकार चलाउने जनप्रतिनिधिहरू वा नाइकेहरूलाई आफनो जनता वा नागरिकहरूका यी आधारभुत समस्याहरूलाई स्थायी रूपमा समाधान गर्न न त कुनै चासो छन् न त् इच्छाशक्ति नै।
​अब अहिले “सबै कुरा आफै गर्नुहोस र किन्नुहोस्” भन्ने व्यवहारिक संस्कृति यति सामान्य भइसकेको छ, कि मानिसहरूले अब सोध्न पनि छोडिसके कि मैले यो किन किन्नु पर्दैछ ? मैले कर चाहिँ के को लागि तिरिरहेको छु ?
​के कर केवल एउटा यस्तो ‘सब्स्क्रिप्सन’ हो जहाँ सेवा बन्द हुँदा पनि पैसा काटिरहन्छ ? वा यो शुन्य जवाफदेहिता वा बाध्यतामुलक एउटा अनिवार्य दान हो ?
​अझ चाखलाग्दो कुरा त के छ भने यो प्रणाली कति सुक्ष्म रूपमा डिजाइन गरिएको छ। तपाईं आफ्नै सम्मानित अस्तित्व जोगाउन – ईएमआई, बिल, अपग्रेडहरू—यति व्यस्त हुनुहुन्छ कि बिस्तारै तपाईंले प्रश्न गर्ने क्षमता नै गुमाउनु भएको छ।
​यिनै तपाईंको सामान्य व्यवहारिक सोचको कारण थाहा नपाई सरकार चुपचापपछि हटिरहेका छन्। मानौं सरकारमा बस्नेहरू बसेर पपकर्न खाँदै सोचिरहेका छन् – “सबै नै ठीकठाक चलिरहेको छ – जनताले सबै कुरा आफै सम्हालिरहेका छन्।”
​अब एकछिन तपाईं आफै शान्त अनि गहिरो मुद्रामा रहेर सोच्नुहोस् –
यदि हामीले मौलिक अधिकार भन्ने कुराहरू बिस्तारै ‘उत्पादन’मा परिणत हुन्छन् भने सरकारको भुमिका चाहिँ ठ्याक्कै के हो त ? – किनकि तपाईंले आफै पानी किन्दै हुनुहुन्छ। तपाईं आफैले स्वच्छ हावा किन्दै हुनुहुन्छ। तपाईं आफैले बिजुलीको ब्याकअप किन्दै हुनुहुन्छ। तपाईं आफैले शिक्षा किन्दै हुनुहुन्छ। तपाईं आफैले स्वास्थ्य सेवा किन्दै हुनुहुन्छ । भन्नको सोझै अर्थ यस्तो अवस्थामा तपाईं वास्तवमा एक पुर्ण निजी जीवन निर्माण गर्दै हुनुहुन्छ – देशको नागरिक भएरपनि विना सरकारको सहुलियत र सुविधामा बाँचिरहनु भएको छ – परिवारलाई बचाई राख्नुभएको छ।
त्यसोभए सरकारको जिम्मावारी के हो ? कर तिर्नुपर्ने अनिवार्यता किन ? फेरि त्यो भने अपरिवर्तनीय छ। एक पटक भुक्तानी छुट्यो भने जरिवाना, सुचना, कानुनी कारवाही – सरकारले तपाईंको विरूद्धमा सबै तयार राखेका छन्।
​विडम्बना यही रहेको छ – ​सेवा : ऐच्छिक तर भुक्तानी: अनिवार्य…. ​अनि यो सामान्यीकरण यति गहिरो छ कि यदि कसैले “मैले किन कर तिरिरहेको छु?” भनेर सोध्ने आँट गर्‍यो भने – उसलाई तुरुन्तै यस्तो प्रवचन दिइन्छ कि “तपाईं अराष्ट्रवादी हो त्यसैले तपाईंले शासन व्यवस्था बुझ्नुभएको छैन।”​ इमानदारीपुर्वक भन्नपर्दा यो ‘ग्यासलाइटिङ’ को एउटा उत्कृष्ट नमुना हो।
​यहाँ अर्को एउटा सुक्ष्म परिवर्तनपनि भइरहेको छ – जिम्मेवारीको हस्तान्तरण जब कि ​कुनै समय जनता वा नागरिकको जिम्मेवारी देश,राज्य अनि सरकारको हुनेगर्दथ्यो । अहिले थाहा नपाई यो चुपचाप नागरिकको काँधमा सारिएको छ तर कसैको आपत्तिपनि छैन् कारण दुखिरहेको छ तर चोट कसले दियो थाहा नै छैन् वा चोट दिनको खोजीमा नै छैनौ ।
​तपाईं बिरामी हुनुहुन्छ ? त्यो तपाईंको समस्या । तपाईंको बच्चाले राम्रो शिक्षा पाइरहेको छैन ? त्यो तपाईंको समस्या।
तपाईं प्रदूषित हावामा सास फेर्दै हुनुहुन्छ? त्यो तपाईंको समस्या । अझै फिल्मी डायलग जस्तै के सुनिन्छ ​सरकार अनि सरकारका नायकहरूबाट भने “हामी प्रयास गर्दैछौं – तर कतिपय देशको र सरकारको परिस्थितिले गर्दा अहिले तपाईंले आफ्नो जीवन आफैं व्यवस्थापन गर् गर्नुहोस् …हामी हेर्नेछौं।”​ यही “हामी प्रयास गर्दैछौं” भन्ने कुरा निरन्तर सुनेर हुर्किरहेका छन् अनि बिस्तारै मध्यमस्तरको अवस्थालाई नै मानकको रूपमा स्वीकार गर्दैछन्।
​तपाईं हामीले विश्वास गर्न थालिसकेका छौं कि – “हो, यो सामान्य कुरा हो। हामीले आफ्नो लागि सबै कुरा किन्नुपर्छ।” ​तर कसैले पनि वास्तविक प्रश्न सोद्धदैनन् वा सोध्ने आँट गर्दैनन् कि यो “सामान्य” कसले परिभाषित गर्‍यो?
​एउटा समय थियो जब सडक, पानी, बिजुली, स्वास्थ्य, शिक्षा, आधारभुत आवश्यकता अनि सुशासन सरकारको अनि सरकारमा रहेका नाइकेहरूका मेरुदण्ड नै थिए। अहिले यी कुराहरू बिस्तारै विस्तारै बजारलाई सुम्पिँदै छ- हामी बजारसित भरोसा गर्दै थपडी बजाउँदै हेरिरहेका छौं, ​किनभने हामीलाई ‘सुविधा’को बानी बसालदिएको छ। एउटा राम्रो आरओ जडान गर्नुहोस् अनि तपाईंले तुरुन्तै सफा पानी पाउनुहुन्छ। निजी अस्पताल जानुहोस् अनि तपाईंले छिटो उपचार पाउनुहुन्छ। ​यो तत्कालको सन्तुष्टिले तपाईंलाई एउटा महत्त्वपुर्ण कुरा बिर्साइरहेको छ। जुन तपाईंको अधिकार हुनुपर्ने थियो – विलासिता होइन। ​यी सबै अब सबैभन्दा खतरनाक पक्ष भएर उभिएको छ।​ जब अधिकारहरू विलासितामा परिणत हुन्छन्, जनताले आफुले पाउनुपर्ने आधारभुत कुराहरू सरकारबाट नपाउँदापनि कृतज्ञ महसुस गर्न थालेका छन्।
​त्यही बिन्दुमा प्रश्न गर्ने ठाउँ पुर्ण रूपमा हराउँछ ​अनि जसले अझै प्रश्न गर्छ, उसलाई “नकारात्मक” को ट्याग लगाइन्छ….​तर यो नकारात्मकता होइन—यो वास्तविकताको जाँच हो।
​तपाईं यस्तो प्रणालीमा बस्दै हुनुहुन्छ जहाँ तपाईंको पुर्वाधारको लागि कर तिरिरहनु भएको छ तर फेरि त्यही पुर्वाधारको निजी विकल्पको लागिपनि तपाईले त्यहाॅपनि पैसापनि तिर्दैहुनुहुन्छ – ​दोहोरो भुक्तानी; शुन्य उपलब्धि – शर्मनाक सरकार; शर्मनाक जननाइकेहरू।
​पक्कैपनि तपाईं तर्क गर्न सक्नुहुन्छ होला- सबै कुरा रातारात ठीक हुन सक्दैन। ठिकै हो – कसैले चमत्कार होस भनेर भनेको छैन ​तर दशकौंसम्म एउटै बहाना सुनेपछि, थकाइ लाग्नु वा असन्तुष्ट हुनु स्वाभाविक हो। ​कुनै न कुनै मञ्चमा जवाफदेहिता हुनैपर्छ। के जवाफदेहिता पनि ‘आउटसोर्स’ गरिसकिएको छैन् त ? भनक त यस्तै नै देखिन्छ।
​अन्तमा, मुद्दा सरल छ –
​यदि सरकारले आफ्नो आधारभुत जिम्मेवारीहरू पुरा गर्न लगातार असफल हुन्छ भने कर प्रणालीको नैतिक आधारमै प्रश्न उठ्छ अनि ​यो कुनै कुराको विरुद्धमा हुनु होइन। यो केवल आधारभुत तर्क हो।
​यदि तपाईंले सेवाको लागि शुल्क लिनुहुन्छ र बारम्बार त्यो दिनमा सरकार असफल हुनुहुन्छ भने जनताले सरकारलाई अनि जननाइकेलाई प्रश्न त अवश्य गर्नेछन् ​अनि त्यो प्रश्न गर्नु कुनै अपराध होइन तर सोध्न नसक्नु वा सोध्नदेखि डराउनु चाहिँ महाअपराध हो ।​ किनभने जब समाजले प्रश्न गर्न छोड्छ, यसले बिस्तारै बेथितिमा आफूलाई अभ्यस्त बनाउँछ…..जबसम्म एक दिन अन्याय नै सामान्य लाग्न थाल्दैन….त्यतिन्जेलसम्म, कसैले यो पनि थाहा पाउँदैनन् , कि उनीहरू कहिले देशको नागरिक हुन कि ? केवल ‘पैसा तिर्ने ग्राहक’ मात्र। चुनाव नजिक छ – सोच्नुहोस् – यदि यो लेख ठीक लागे चाहेको परिवर्तनमा तपाईंको सहभागिता र मत होस् …..तपाईंको मौलिक अधिकार तपाईमाथि नै रहोस्।।