असमेली गोर्खा समुदायका सौर्य वैज्ञानिक डा. सागर भट्टराईको नेतृत्वमा रहेको अनुसन्धान टोलीले उत्तर–पूर्व भारतमै पहिलो मेसिन लर्निङ (Machine Learning) आधारित सौर्य सेल कार्यसम्पादन सिमुलेटर विकास गरेको जनाएको छ। सिमुलेटर हाल अन्तिम परीक्षण तथा प्रमाणीकरणको चरणमा रहेको छ र आगामी एक महिनाभित्र सार्वजनिक गर्ने तयारी भइरहेको बताइएको छ।
किन महत्वपूर्ण छ?
नवीकरणीय ऊर्जा र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) को संयोजनमा विकसित यो प्रणालीले सौर्य ऊर्जा अनुसन्धानलाई थप छिटो, प्रभावकारी र तथ्यमा आधारित बनाउन सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ। सफल कार्यान्वयन भएमा यसले विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था तथा उद्योगहरूलाई नयाँ सौर्य सामग्रीको मूल्याङ्कन र उच्च दक्षतायुक्त सौर्य प्रविधि विकासमा उपयोगी साधन उपलब्ध गराउन सक्छ।
मुख्य बुँदाहरू
– डा. सागर भट्टराईको नेतृत्वमा एमएल–आधारित सौर्य सेल सिमुलेटर विकास।
– उत्तर–पूर्व भारतमै पहिलो यस्ता प्रकारको प्रणाली भएको दाबी।
– सिमुलेटरले PCE, Voc, Jsc र Fill Factor जस्ता प्रमुख मापदण्ड विश्लेषण गर्न सक्छ।
– विकासका लागि एक लाखभन्दा बढी अनुसन्धान डेटासेट प्रयोग गरिएको बताइएको छ।
– डिब्रुगढ विश्वविद्यालयका दुई इन्टर्न विद्यार्थीले पनि परियोजनामा योगदान दिएका छन्।
– सफ्टवेयर अन्तिम परीक्षण र प्रमाणीकरणको चरणमा रहेको छ।
– आगामी एक महिनाभित्र व्यावसायिक रूपमा सार्वजनिक गर्ने तयारी।
मुख्य समाचार
असमेली गोर्खा समुदायका सौर्य वैज्ञानिक डा. सागर भट्टराईको नेतृत्वमा रहेको अनुसन्धान टोलीले नवीकरणीय ऊर्जा र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोगमार्फत उत्तर–पूर्व भारतमै पहिलो मेसिन लर्निङ (एमएल) आधारित सौर्य सेल कार्यसम्पादन सिमुलेटर विकास गरेको जनाएको छ।
पृष्ठभूमि
सौर्य ऊर्जा प्रविधिको विकासमा सौर्य सेलको कार्यसम्पादनको सही विश्लेषण महत्वपूर्ण मानिन्छ। अनुसन्धान टोलीका अनुसार परम्परागत कम्प्युटेसनल विश्लेषणको तुलनामा कम समयमा नतिजा उपलब्ध गराउने उद्देश्यले यो प्रणाली विकास गरिएको हो।
के हो सौर्य सेल सिमुलेटर?
अनुसन्धान टोलीका अनुसार विकसित सिमुलेटरले Power Conversion Efficiency (PCE), Open Circuit Voltage (Voc), Short Circuit Current Density (Jsc) तथा Fill Factor (FF) लगायतका प्रमुख फोटोभोल्टाइक मापदण्डहरूको विश्लेषण गर्न सक्षम छ। यस प्रणालीको विकासमा एक लाखभन्दा बढी अनुसन्धान डेटासेट प्रयोग गरिएको बताइएको छ। यी डेटासेट डा. भट्टराईको नेतृत्वमा विगत केही वर्षदेखि सञ्चालन गरिएको अनुसन्धानबाट तयार पारिएका हुन्।
अनुसन्धानमा कसको सहभागिता थियो?
परियोजनामा डिब्रुगढ विश्वविद्यालयको कम्प्युटर साइन्स तथा इन्जिनियरिङ विभागका दुई इन्टर्न विद्यार्थीले पनि महत्वपूर्ण योगदान दिएका छन्। अनुसन्धान टोलीका अनुसार मेसिन लर्निङमा आधारित यो प्लेटफर्मले सौर्य ऊर्जा अनुसन्धानमा आवश्यक विश्लेषणलाई छिटो, सरल र उच्च शुद्धतासहित सम्पन्न गर्न सक्ने क्षमता राख्छ।
सम्भावित प्रभाव
सार्वजनिक भएपछि यो प्रणाली विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था तथा उद्योगका लागि उपयोगी बन्ने अपेक्षा गरिएको छ। विशेषगरी उच्च दक्षतायुक्त सौर्य प्रविधि विकास तथा नयाँ सामग्री छनोटमा यसले अनुसन्धानकर्तालाई सहयोग पुर्याउन सक्ने विश्वास व्यक्त गरिएको छ। साथै, यस उपलब्धिले उत्तर–पूर्व भारतलाई कृत्रिम बुद्धिमत्ता र नवीकरणीय ऊर्जा अनुसन्धानको क्षेत्रमा नयाँ पहिचान दिलाउने अपेक्षा गरिएको छ।
डा. सागर भट्टराईको भनाइ
डा. सागर भट्टराईका अनुसार सफ्टवेयर हाल अन्तिम परीक्षण तथा प्रमाणीकरणको चरणमा रहेको छ। आवश्यक प्रक्रिया पूरा भएपछि आगामी एक महिनाभित्र यसलाई व्यावसायिक रूपमा सार्वजनिक गर्ने तयारी गरिएको छ।
आगामी योजना
अनुसन्धान टोलीले परीक्षण र प्रमाणीकरण प्रक्रिया पूरा गरेपछि सफ्टवेयरलाई सार्वजनिक गर्दै शैक्षिक संस्था, अनुसन्धान केन्द्र र उद्योग क्षेत्रमा प्रयोगका लागि उपलब्ध गराउने लक्ष्य राखेको जनाएको छ।
निष्कर्ष
डा. सागर भट्टराईको नेतृत्वमा विकसित एमएल–आधारित सौर्य सेल सिमुलेटर उत्तर–पूर्व भारतको नवीकरणीय ऊर्जा अनुसन्धानका लागि महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। अनुसन्धान टोलीले यसले सौर्य प्रविधि विकास र अनुसन्धानलाई थप प्रभावकारी बनाउन योगदान पुर्याउने विश्वास व्यक्त गरेको छ।
Frequently Asked Questions (FAQ)
डा. सागर भट्टराईको टोलीले के विकास गरेको छ?
टोलीले मेसिन लर्निङ (एमएल) आधारित सौर्य सेल कार्यसम्पादन सिमुलेटर विकास गरेको जनाएको छ।
यो सिमुलेटर किन महत्वपूर्ण मानिएको छ?
यसले सौर्य सेलका प्रमुख कार्यसम्पादन मापदण्डहरूको विश्लेषण छिटो र उच्च शुद्धताका साथ गर्न सक्ने भएकाले सौर्य ऊर्जा अनुसन्धानमा उपयोगी हुने अपेक्षा गरिएको छ।
सिमुलेटर विकासमा कति डेटासेट प्रयोग गरिएको छ?
अनुसन्धान टोलीका अनुसार यसको विकासमा एक लाखभन्दा बढी अनुसन्धान डेटासेट प्रयोग गरिएको छ।
परियोजनामा अन्य कसको योगदान रहेको छ?
डिब्रुगढ विश्वविद्यालयका कम्प्युटर साइन्स तथा इन्जिनियरिङका दुई इन्टर्न विद्यार्थीले पनि परियोजनामा योगदान दिएका छन्।
सिमुलेटर कहिले सार्वजनिक हुने तयारी छ?
डा. सागर भट्टराईका अनुसार सफ्टवेयर हाल अन्तिम परीक्षण र प्रमाणीकरणको चरणमा रहेको छ तथा आगामी एक महिनाभित्र व्यावसायिक रूपमा सार्वजनिक गर्ने तयारी गरिएको छ।
