महिला सशक्तिरणलाई लामो समयदेखि शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, आर्थिक आत्मनिर्भरता र नेतृत्वसँग जोड़ेर हेरिँदै आएको छ। यी सबै प्रगतिका अपरिहार्य आधारस्तम्भ हुन्। तर डिजिटल युगले यसमा अर्को उत्तिकै महत्त्वपूर्ण आयाम थपेको छ- डिजिटल साक्षरता। आजको समयमा प्रविधिलाई आत्मविश्वासका साथ जिम्मेवारीपूर्वक र सुरक्षित रूपमा प्रयोग गर्नसक्ने क्षमता कुनै विलासिता होइन, बरु अत्यावश्यक जीवन-सीप बनेको छ। दिनप्रतिदिन बढ़ी डिजिटल रूपमा जोड़िँदै गएको संसारमा डिजिटल साक्षरताले महिलाहरूलाई समाजमा पूर्ण रूपमा सहभागी हुन, नयाँ अवसरहरूको सदुपयोग गर्न तथा आफ्ना साथै आफ्ना परिवारका लागि सूचित र विवेकपूर्ण निर्णय लिन सक्षम बनाउँछ।
“डिजिटल साक्षरताले महिलालाई डिजिटल रूपमा जोडिएको संसारमा आत्मविश्वास, सचेतना, सुरक्षा र समृद्धिका अवसरहरू प्रदान गर्छ”
शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, ब्यांकिङ, उद्यमशीलता, रोजगारी र सञ्चारदेखि दैनिक जीवनका प्रायः सबै क्षेत्रहरू अहिले डिजिटल प्रविधिमा निर्भर छन्। महिलाहरूका लागि डिजिटल साक्षरता भनेको केवल स्मार्टफोन चलाउन वा इन्टरनेट प्रयोग गर्न जान्नु मात्र होइन। यसको अर्थ प्रविधिले कसरी काम गर्छ भन्ने बुझ्नु, भरपर्दो जानकारी पहिचान गर्नसक्नु, व्यक्तिगत तथ्यांक तथा गोपनीयताको सुरक्षा गर्न जान्नु, सरकारी सेवामा डिजिटल माध्यमबाट पहुँच स्थापित गर्नु, डिजिटल वित्तीय उपकरणहरूको प्रभावकारी प्रयोग गर्नसक्नु तथा अनलाइनमा सुरक्षित रूपमा सञ्चार गर्नसक्नु पनि हो। यसले महिलाहरूलाई सचेत नागरिक, आत्मविश्वासी पेशेवर तथा स्वतन्त्र निर्णयकर्ता बन्न सशक्त बनाउँछ।
यसले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ: प्रविधिद्वारा सञ्चालित आजको संसारमा के डिजिटल साक्षरताबिना महिलाहरू वास्तवमै सशक्त हुन सक्छन्?
यसको उत्तर स्पष्ट छ: डिजिटल साक्षरता अब विकल्प होइन, यो अर्थपूर्ण सशक्तिकरणका लागि अपरिहार्य आवश्यकता बनिसकेको छ। डिजिटल साक्षरता भनेको डिजिटल उपकरण, अनलाइन प्लेटफर्म तथा प्रविधिलाई प्रभावकारी, सुरक्षित र जिम्मेवारीपूर्वक प्रयोग गर्ने क्षमता हो। जसरी साक्षरताले शिक्षाको ढोका खोलेको थियो, त्यसरी नै आज डिजिटल साक्षरताले ज्ञान, अवसर र आर्थिक उन्नतिका नयाँ ढोकाहरू खोलिरहेको छ।
एउटा सरल कुराले यस परिवर्तनलाई स्पष्ट रूपमा देखाउँछ। स्थानीय स्व-सहायता समूहकी सदस्य तथा गृहिणी अनिता अनलाइन भुक्तानी गर्न, आफ्नो ब्यांक खाताको बाँकी रकम जाँच्न र विभिन्न डिजिटल आवेदनहरू भर्न सधैँ आफ्ना छोरामाथि निर्भर थिइन्। मलाई गलत बटन थिचिएला र मेरो पैसा हराउला भन्ने डर लाग्थ्यो, उनी सम्झन्छिन्।
आफ्नो जीवनमा आत्मनिर्भर बन्ने दृढ़ संकल्पका साथ अनिताले सामुदायिक डिजिटल साक्षरता कार्यक्रममा सहभागी भइन्। त्यहाँ उनले डिजिटल ब्यांकिङ प्रयोग गर्ने, सुरक्षित रूपमा अनलाइन भुक्तानी गर्ने, साइबर ठगीबाट आफूलाई जोगाउने, अनलाइन तालिममा सहभागी हुने तथा सामाजिक सञ्जालमार्फत आफ्नै हातले बनाएका उत्पादनहरूको प्रवर्द्धन गर्ने सीप सिकिन्। एक वर्षभित्रै उनी आफ्ना आर्थिक गतिविधिहरू आफैँ व्यवस्थापन गर्न, ग्राहकहरूसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्न तथा आफ्नै छिमेकका अन्य महिलाहरूलाई आधारभूत डिजिटल सीप सिकाउन आत्मविश्वासका साथ सक्षम भइन्। ‘‘प्रविधिले मलाई नयाँ सीप मात्र सिकाएन-यसले मलाई आफ्नै खुट्टामा उभिने आत्मविश्वास पनि दियो’’, उनी भन्छिन्।
अनिताको कथा एउटा महत्त्वपूर्ण सत्यको प्रतिबिम्ब हो। डिजिटल साक्षरता भनेको प्रविधिको विशेषज्ञ बन्नु मात्र होइन। यो त प्रविधिको प्रयोगमार्फत दैनिक जीवनलाई सहज बनाउने, समस्याहरूको समाधान गर्ने तथा नयाँ अवसरहरू सिर्जना गर्ने आत्मविश्वास प्राप्त गर्नु हो।
अनुसन्धानहरूले यस यथार्थलाई पुष्टि गरेका छन्। इन्टरनेशनल टेलिकम्यूनिकेशन यूनियन (आईटीयू) का अनुसार, विश्वभर महिलाहरू पुरुषहरूको तुलनामा अझै पनि इन्टरनेट प्रयोग गर्ने सम्भावना कम छ, जसले विद्यमान डिजिटल लैङ्गिक अन्तरलाई देखाउँछ। त्यसैगरी, यूएन वुमेनले डिजिटल समावेशिताले महिलाहरूको शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, वित्तीय सेवा, रोजगारी तथा उद्यमशीलतामा पहुँच विस्तार गर्ने कुरामा जोड़ दिएको छ। विभिन्न अध्ययनहरूले डिजिटल सीप भएका महिलाहरूको आर्थिक अवसर र रोजगारीमा पहुँच बढ़्ने देखाएका छन्।
डिजिटल साक्षरताको सबैभन्दा ठूलो फाइदामध्ये एक शिक्षा प्राप्त गर्ने अवसर हो। आज महिलाहरू घरबाटै अनलाइन पाठ्यक्रमहरूमा भर्ना हुन, वेबिनारहरूमा सहभागी हुन, व्यावसायिक प्रमाणपत्र प्राप्त गर्न तथा नयाँ सीपहरू सिक्न सक्छन्। डिजिटल प्लेटफर्महरूले आजीवन सिकाइलाई सहज र सुलभ बनाएका छन्।
डिजिटल साक्षरताले उद्यमशीलतामा पनि उल्लेखनीय परिवर्तन ल्याएको छ। घरमै बसेर व्यवसाय संचालन गर्ने महिलाहरूले सामाजिक सञ्जालमार्फत आफ्ना उत्पादनहरूको बजार प्रवर्द्धन गर्न, ग्राहकहरूसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क राख्न, डिजिटल माध्यमबाट भुक्तानी प्राप्त गर्न तथा आफ्नो पहुँच स्थानीय बजारभन्दा बाहिरसम्म विस्तार गर्न सक्छन्।
स्वास्थ्य सेवा अर्को यस्तो क्षेत्र हो जहाँ डिजिटल साक्षरताले उल्लेखनीय परिवर्तन ल्याइरहेको छ। टेलिमेडिसिन, अनलाइन परामर्श, डिजिटल स्वास्थ्य अभिलेख तथा भरपर्दो स्वास्थ्यसम्बन्धी जानकारीले महिलाहरूलाई आफ्नो तथा आफ्ना परिवारको स्वास्थ्यसम्बन्धी निर्णयहरू सूचित र विवेकपूर्ण रूपमा लिन सक्षम बनाएका छन्। विशेषगरी दुर्गम क्षेत्रमा बसोबास गर्ने महिलाहरूका लागि डिजिटल प्लेटफर्महरूले स्वास्थ्य सेवासम्मको पहुँच सहज बनाएका छन्।
डिजिटल साक्षरताले आर्थिक आत्मनिर्भरतालाई पनि सुदृढ़ बनाउँछ। अनलाइन ब्यांकिङ, मोबाइल वलेट, डिजिटल भुक्तानी प्रणाली तथा सरकारी लाभ हस्तान्तरण सेवाहरूले आर्थिक सेवामा पहुँचलाई सहज बनाएका छन्। तर यी सेवाहरूलाई आत्मविश्वासका साथ प्रयोग गर्न ज्ञान र सचेतना आवश्यक हुन्छ। डिजिटल वित्तबारे जानकारी भएका महिलाहरूले सुरक्षित रूपमा बचत गर्न, सूचित आर्थिक निर्णय लिन तथा अनलाइन ठगीबाट जोगिन सक्छन्।
त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण पक्ष हो-डिजिटल सचेतना। फिसिङ, अनलाइन ठगी र झूटा सूचनाबाट बच्न बलिया पासवर्ड बनाउने, शंकास्पद लिङ्क चिन्ने, सूचनाको सत्यता पुष्टि गर्ने तथा व्यक्तिगत विवरण सुरक्षित राख्ने तरिका बुझ्नु अत्यावश्यक छ। डिजिटल साक्षरता भनेको केवल प्रविधि प्रयोग गर्न जान्नु मात्र होइन, यसलाई बुद्धिमानीपूर्वक, नैतिक रूपमा र सुरक्षित ढङ्गले प्रयोग गर्न जान्नु पनि हो।
महिला तथा बालिकाहरूलाई आत्मविश्वासका साथ प्रविधि अप्नाउन प्रोत्साहित गर्न परिवार, विद्यालय र समुदाय सबैको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। डिजिटल शिक्षामा प्राविधिक सीपसँगै अनलाइन सुरक्षा, साइबर नैतिकता तथा जिम्मेवार प्रविधि प्रयोगसम्बन्धी शिक्षा पनि समावेश हुनुपर्छ।
डिजिटल साक्षरताले नेतृत्व विकासलाई पनि प्रवर्द्धन गर्छ। डिजिटल रूपमा आत्मविश्वासी महिलाहरूले व्यावसायिक सञ्जालमा सहभागी हुन, सामाजिक मुद्दामा आवाज उठाउन तथा सकारात्मक परिवर्तनका लागि नेतृत्व गर्न सक्छन्। यसका लाभहरू व्यक्तिगत सफलताभन्दा धेरै टाढ़ासम्म फैलिएका छन्। डिजिटल रूपमा साक्षर महिलाले आफ्नो परिवारलाई राम्रो शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, रोजगारी तथा आर्थिक सेवामा पहुँच दिलाएर सशक्त बनाउँछिन्। उनी आफ्ना सन्तानका लागि आदर्श बन्छिन्, आजीवन सिकाइलाई प्रोत्साहन गर्छिन् र अझ सशक्त, सूचित तथा उत्थानशील समुदाय निर्माणमा योगदान पुर्याउँछिन्।
महिलाहरूलाई डिजिटल सीपले सशक्त बनाउनु भनेको केवल उनीहरूलाई प्रविधि चलाउन सिकाउनु मात्र होइन, उनीहरूलाई आफ्नो भविष्य आफैं निर्माण गर्ने आत्मविश्वास प्रदान गर्नु पनि हो। जब महिलाहरू डिजिटल रूपमा सचेत र डिजिटल रूपमा साक्षर बन्छन्, तब उनीहरूले केवल आफ्नै जीवन परिवर्तन गर्दैनन्, उनीहरूले परिवारलाई प्रेरित गर्छन्, समुदायलाई सुदृढ़ बनाउँछन् र अझ समावेशी, सूचित तथा उत्थानशील समाज निर्माणमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछन्।
