नेतृत्वलाई प्रायः अधिकारको पद, राजनीतिक ओहोदा वा कर्पोरेट बोर्डरुमसँग जोड़ेर हेरिन्छ। तर वास्तविक नेतृत्व पद वा उपाधिभन्दा निकै माथि हुन्छ। यो कठिन निर्णय लिने साहस, चुनौती पार गर्ने दृढ़ता र सकारात्मक परिवर्तनका लागि प्रेरित गर्ने इच्छामा झल्किन्छ। समाजभरि महिलाहरूले नेतृत्व भनेको शक्ति मात्र होइन, उद्देश्य पनि हो भन्ने प्रमाणित गरिरहेका छन्। शिक्षिका, उद्यमी, स्वास्थ्यकर्मी, गृहिणी, सामाजिक कार्यकर्ता, वैज्ञानिक, कलाकार वा व्यवसायीका रूपमा उनीहरूले बलियो परिवार, समृद्ध समुदाय र आउँदो पुस्ताका लागि राम्रो भविष्य निर्माण गरिरहेका छन्।
“महिला नेतृहरूले आफ्नो साहस, करुणा, लचिलोपन तथा अरू व्यक्ति र आफ्ना समुदायलाई सशक्त र उन्नत बनाउने प्रतिबद्धतामार्फत परिवर्तनका लागि प्रेरणा दिन्छन्”
पुस्तौंदेखि महिलाहरूले परिवारको पालनपोषण गरिरहेका छन्, परम्परा जोगाएका छन्, अर्थतन्त्रमा योगदान दिएका छन् र कठिन समयमा समुदायलाई साथ दिएका छन्। आज उनीहरू निर्णय-निर्माण, उद्यमशीलता, मार्गदर्शन र सामाजिक परिवर्तनका क्षेत्रमा अझ सक्रिय छन्। तर यी उपलब्धिका बाहेक पनि धेरै महिलाले नेतृत्वका अवसर सीमित गर्ने बाधा अझै सामना गरिरहेका छन्।
यसले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ- वास्तवमा महिला नेतृत्वलाई के कुराले परिभाषित गर्छ?
नेतृत्वको मापन कुनै व्यक्तिले कति मानिसलाई नेतृत्व गर्छ भन्ने आधारमा होइन, बरु उसले कतिजनाको जीवनमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ भन्ने आधारमा गरिन्छ। साना बालिकालाई मार्गदर्शन गर्ने, सफल व्यवसाय स्थापना गर्ने, कार्यस्थलमा नवीन सोच प्रस्तुत गर्ने वा अरूलाई आफ्ना सपना पछ्याउन प्रेरित गर्ने महिला पनि नेतृत्व गरिरहेकी हुन्छिन्। नेतृत्वको शुरुवात सकारात्मक परिवर्तनको दृष्टिकोण र त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने साहसबाट हुन्छ।
यस वास्तविकतालाई सिक्किमको गान्तोक निवासी श्रीमती शोभा राईको जीवनयात्राले सुन्दर रूपमा प्रस्तुत गर्छ। सन् 1999 मा ‘मिस सिक्किम’ प्रतियोगितामा प्रथम रनर-अप बनेपछि पनि उनी त्यही उपलब्धिमै सीमित रहिनन्। निरन्तर मेहनत, लगनशीलता र सिकाइलाई आधार बनाएर उनले सफल करियर निर्माण गरिन्।
आज उनी कटिङ एज यूनिसेक्स सलुन र ब्लश स्टोरकी सफल सञ्चालिका हुन्। उत्कृष्ट सेवा र समर्पणका कारण उनले ग्राहकहरूको विश्वास र सम्मान कमाएकी छिन्। उनी मूर्तिकला, चित्रकला, बेकिङ, फेशन डिजाइनिङ र हेयर स्टाइलिङमा पनि दक्ष छिन्। एउटै पेशामा सीमित नरहेर उनले आफ्नो रुचि र प्रतिभालाई अवसरमा रूपान्तरण गरिन्। उनी भन्छिन्, ‘‘सफलता शुरुदेखि नै उत्कृष्ट हुनुमा होइन, आफ्नै क्षमतामाथि विश्वास गर्नु, हरेक दिन केही नयाँ सिक्नु र आफ्ना सपनाहरूलाई कहिल्यै नत्याग्नुुमा निहित हुन्छ।’’
उनको यात्राले नेतृत्व सधैं सार्वजनिक पद वा ठूला संस्थामै सीमित हुँदैन भन्ने देखाउँछ। शून्यबाट व्यवसाय निर्माण गर्ने, आफ्नो समर्पणबाट समुदायको सम्मान जित्ने र अरूलाई आत्मविश्वासका साथ अघि बढ़्न प्रेरित गर्ने महिलामा पनि नेतृत्व देखिन्छ। आफ्नो काम, सिर्जनशीलता र अथक परिश्रमका माध्यमबाट श्रीमती शोभा राई धेरै युवा महिलाका लागि प्रेरणादायी आदर्श बनेकी छिन्।
शोभा राईको सफलताले नेतृत्व केवल व्यक्तिगत उपलब्धिमा सीमित हुँदैन भन्ने सन्देश दिन्छ। एउटा महिलाले आफ्नो क्षमता, परिश्रम र इमानदारीका आधारमा सफलता हासिल गर्दा त्यसले अरू महिलामा पनि आत्मविश्वास जगाउँछ। यस्ता उदाहरणहरूले समाजमा सकारात्मक सोचको विकास गर्दै युवापुस्तालाई आफ्ना सपना पूरा गर्न निरन्तर प्रयास गर्न प्रेरित गर्छन्। वास्तविक नेतृत्व भनेको आफ्नै सफलतासँगै अरूका सम्भावनालाई पनि उजागर गर्ने क्षमता हो।
अनुसन्धानहरूले पनि महिलाको नेतृत्वको महत्त्व पुष्टि गरेका छन्। संयुक्त राष्ट्र संघको महिला निकायका अनुसार, नेतृत्व तथा निर्णय-निर्माणमा महिलाको समान सहभागिता दिगो विकास, सुदृढ़ संस्था र समावेशी समाजका लागि आवश्यक छ। वर्ल्ड इकोनोमिक फोरमको ग्लोबल जेन्डर ग्याप रिपोर्टले शिक्षा र श्रमशक्तिमा प्रगति भए पनि उच्च नेतृत्वदायी पदमा महिलाको प्रतिनिधित्व अझै सीमित रहेको देखाएको छ। यसका साथै लैङ्गिक विविधता भएका संस्थाहरूले राम्रो प्रदर्शन गर्ने, नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्ने र सन्तुलित निर्णय लिने अध्ययनहरूले देखाएका छन्।
नेतृत्वले तरङ्गीय प्रभाव सिर्जना गर्छ। जब एउटी महिला सफल हुन्छिन्, उनले अरू महिलालाई पनि आफ्नै क्षमतामाथि विश्वास गर्न प्रेरित गर्छिन्। शिक्षिका, चिकित्सक, उद्यमी वा कलाकारका रूपमा उनीहरूको प्रभाव आफ्नो भूमिकाभन्दा धेरै टाढ़ासम्म पुगेर पुस्तौँसम्म फैलिन्छ।
महिला नेतृहरूले सहानुभूति, सहकार्य, दृढ़ता, अनुकूलन क्षमता र प्रभावकारी सञ्चारजस्ता विशेष गुण नेतृत्वमा ल्याउँछन्। आजको परिवर्तनशील संसारमा जहाँ सफल नेतृत्व भावनात्मक बुद्धिमत्ता र मानिसलाई एकताबद्ध गर्ने क्षमतामा पनि निर्भर हुन्छ, यी गुण झन् महत्त्वपूर्ण बनेका छन्।
यद्यपि, धेरै महिलाले अझै पनि व्यावसायिक आकांक्षा र पारिवारिक जिम्मेवारीबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्छ। सामाजिक अपेक्षा, अचेतन पूर्वाग्रह, अवसरमा असमान पहुँच र सीमित मार्गदर्शनले उनीहरूको यात्रा कठिन बनाउँछ। यी चुनौतीले महिलालाई होइन, समाजलाई समान अवसर सुनिश्चित गर्ने वातावरण निर्माणतर्फ प्रेरित गर्नुपर्छ।
शिक्षा नेतृत्वको सबैभन्दा बलियो आधार हो। यसले महिलालाई ज्ञान, आत्मविश्वास र समालोचनात्मक सोच प्रदान गर्छ। आर्थिक साक्षरता, डिजिटल सीप र आजीवन सिकाइले पनि उनीहरूलाई परिवर्तनशील आर्थिक तथा प्रविधिमूलक परिवेशमा सक्षम बनाउँछन्। साँचो नेताले कहिल्यै सिक्न छोड़्दैनन् र अरूलाई पनि सिक्न प्रेरित गर्छन्।
भविष्यका नेतृत्वकर्ताको विकासमा मार्गदर्शन पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। प्रत्येक सफल महिलासँग अर्को महिलालाई अनुभव साझा गर्ने, आत्मविश्वास जगाउने र अवसरका ढोका खोलिदिने क्षमता हुन्छ। यसले परिवार, कार्यस्थल र समुदायलाई सुदृढ़ बनाउने सशक्तीकरणको चक्र सिर्जना गर्छ।
परिवारको भूमिका पनि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। नेतृत्वको शुरुवात घरबाटै हुन्छ, जहाँ छोरीहरूलाई प्रश्न सोध्न, विचार व्यक्त गर्न, निर्णय-प्रक्रियामा सहभागी हुन र समस्या समाधान गर्न प्रोत्साहित गरिनुपर्छ। आफ्ना आवाजको महत्त्व छ भन्ने विश्वासका साथ हुर्किएका छोरीहरू आत्मविश्वासी नेतृत्वकर्ता बन्ने सम्भावना बढ़ी हुन्छ।
प्रविधिले महिलाका लागि नेतृत्वको अवसर झन् फराकिला बनाएको छ। डिजिटल प्लेटफर्मले उद्यमीलाई बजार विस्तार गर्न, पेशेवरलाई सञ्जाल बढ़ाउन, शिक्षिकालाई ज्ञान साझा गर्न र नवप्रवर्तनकर्तालाई भौगोलिक सीमाभन्दा बाहिर पनि प्रभाव सिर्जना गर्न सक्षम बनाएको छ।
महिलालाई नेतृत्व गर्न सक्षम बनाउनु केवल लैङ्गिक समानता हासिल गर्नु मात्र होइन, समाजको भविष्यमा गरिएको महत्त्वपूर्ण लगानी पनि हो। प्रत्येक अवसरले परिवारलाई सुदृढ़ बनाउँछ, बालिकालाई प्रेरित गर्छ, नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्छ र समृद्ध समुदाय निर्माणमा योगदान पुर्याउँछ।
नेतृत्व पद वा सम्मानले मात्र परिभाषित हुँदैन। यो साहस, इमानदारी, करुणा र सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने इच्छाशक्तिले परिभाषित हुन्छ। श्रीमती शोभा राईको जीवनयात्राले देखाएझैँ नेतृत्वको श्ाुरूवात आफ्नै क्षमतामाथि विश्वास गर्न, विकासका अवसरलाई आत्मसात् गर्न र आफ्नो कर्मद्वारा अरूलाई प्रेरित गर्नबाट हुन्छ। जब महिलाहरू आत्मविश्वास र उद्देश्यका साथ नेतृत्व गर्छन्, उनीहरूले व्यक्तिगत सफलता मात्र होइन, अरूलाई अझ ठूला सपना देख्न, उच्च लक्ष्य निर्धारण गर्न र भावी पुस्ताका लागि उज्ज्वल भविष्य निर्माण गर्न प्रेरित गर्छन्।
(लेखिका नर्सिङ विषयमा एसआरआईएचईआर चेन्नईमा पीएचडी शोधार्थी हुन्।)
