हरिभक्त कटुवाल भारतीय साहित्यका एक निर्माता थिए। उनी नेपाली कवि, लेखक र गीतकार थिए, जसले नेपाली साहित्यमा प्रेम, सामाजिक चेतना र व्यक्तिगत संवेदनशीलता झल्काउने योगदान दिएका छन्। प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा हरिभक्त कटुवालको जन्म २ जुलाई १९३५ मा असमको डिब्रुगढमा भएको थियो। प्रारम्भिक शिक्षा उनले आफ्नो गाउँ बोगिबिलस्थित प्राथमिक पाठशालामा असमिया माध्यमबाट प्राप्त गरे। त्यसपछि डिब्रुगढ हाई स्कूलमा भर्ना भए, जहाँ उनले असमिया भाषासँगै स्व-अध्ययनमार्फत नेपाली भाषा र साहित्यमा दक्षता हासिल गरे। विद्यार्थी जीवनमा उनी केही अस्थिर स्वभावका थिए; आठौँ कक्षामा स्कुलबाट भागेर सर्कसमा काम गर्न पुगेको घटना पनि पाइन्छ। पेशा र सामाजिक योगदान सन् १९५७ मा कटुवालले डिगबोईको नेपाली मिडल स्कुलमा सहायक शिक्षकको रूपमा अध्यापन सुरु गरे। उनले चित्रकला, खेलकुद, नृत्य र नाटकमार्फत विद्यार्थीहरूलाई सांस्कृतिक चेतना र नेपाली परम्परा सिकाए। उनी स्वयं फुटबल, भलिबल, क्रिकेट, बिलियर्ड, केरम जस्ता खेलमा पनि सक्रिय थिए। पछि उनले टिराप गाउँमा लङटङ हाई स्कुल स्थापना गरी शिक्षा र साहित्यको क्षेत्रमा योगदान जारी राखे।
साहित्यिक योगदान कटुवालले आफ्नो कवितामा भावनात्मक गहिराई, प्रेम, सामाजिक चेतना र व्यक्तिगत संघर्ष झल्काएका छन्। उनका प्रसिद्ध कविताहरूमा “यो जिन्दगी खै के जिन्दगी”, “भित्री मान्छे बोल्न खोज्छ”, र “सम्झना” पर्दछन्। उनले गीत लेखनमा पनि योगदान पुर्याए, जसलाई नारायण गोपाल, अम्बर गुरुङ र अरुणा लामा, जीवन अधिकारी, पेमा लामा, मुक्ति उपाध्याय जस्ता गायकहरूले गाएका छन्। भारतमा उनले प्रवासी नामबाट कविता लेख्थे र पछि राजा महेन्द्रको निमन्त्रणामा काठमाडौँ सरेर आफ्नो लेखन करियर अघि बढाए। व्यक्तिगत जीवन सन् १९५८ मा उनले जय कुमारी ठकुरीसँग विवाह गरे अनि कविता, काव्य र दिगन्तका पिता भए। कटुवाल स्वभावले संवेदनशील र चञ्चल थिए, जसका कारण स्थायी रूपमा कुनै नोकरी लामो समय गर्न सकेनन्। सांस्कृतिक प्रभाव कटुवाल नेपाली साहित्यमा विद्रोही र संवेदनशील स्वरका रूपमा चिनिन्छन्। उनका कविताहरूले प्रेम, जीवनको अर्थ, सामाजिक चेतना र व्यक्तिगत पीडालाई उजागर गर्छन्, जसले नेपाली साहित्यमा स्थायी छाप छोडेको छ। उनका कविताहरू आज पनि पाठक र साहित्यिक कार्यक्रमहरूमा लोकप्रिय छन्।मृत्यु र स्मृति कटुवालको मृत्यु १० सेप्टेम्बर १९८० मा असममा भयो र ब्रह्मपुत्र नदीको किनारमा हिन्दु परम्परा अनुसार दाहसंस्कार गरिएको थियो। उनको जीवन र साहित्यमा आधारित २०१५ मा “अनि हरिभक्त फर्किएन” नामक वृत्तचित्र रिलिज भयो, र २०२१ मा भारत-भुटान सीमा नजिकै पश्चिम बङ्गालको जयगाउँमा उनको जीवन-आकारको सालिक स्थापना गरिएको छ।
यता पश्चिम बङ्गालको सिलगढीमा सञ्चारकर्मी रुबेन गुरूङद्वारा १९८६ मा संस्थापित “कटुवाल नाट्य निकेतन”का अन्य सदस्यहरू थिए-कृष्ण गुरूङ, देवदत्त छेत्री, किरण राणा “पथिक”, रोशन लामा, पारस शर्मा, अशोक खवास, गौतम तामाङ, इन्दिरा प्रधान, चन्द्र ढकाल, सबीना छेत्री, रञ्जय भट्टाराई, चन्दा खाती, अलोक हिङमाङ, तिलक शर्मा अनि अरू थिए। यो संस्थाले स्थापनाकालमा नै मनबहादुर मुखियाको नाटक “असत्यम् अशिवम् असुन्दरम्” देवदत्त छेत्रीद्वारा निर्देशन गरिएको थियो। त्यसपछि डा. आइबी थापा माध्यमिक विद्यालय, (जुन त्यसबेला काठको थियो।) मा मञ्चन गरिएको थियो। उक्त “कटुवाल नाट्य निकेतन” वर्तमान “हरिभक्त कटुवाल राष्ट्रिय प्रतिष्ठान” नामले सञ्चालन भइरहेको छ। जसका संरक्षकद्वय केके कटुवाल अनि गोविन्द कटुवाल हुन्। यसका अध्यक्ष अकादमी पुरस्कृति लोकनाथ चापागाईं थिए, जो भर्खरै दिवङ्गत भएका छन् सचिव कृष्ण गुरूङ रहेका छन्।हरिभक्त कटुवालको जन्म २ जुलाई १९३५मा भएको हुनाले आज उहाँको ९१ औं जयन्तीमा उहाँलाई हार्दिक श्रद्धाञ्जली अर्पण गरिन्छ।।
