बंगलादेशका प्रधानमन्त्री तारिक रहमान चीन आइपुगे र टिस्टा र अन्य नदीहरूको व्यवस्थापन सम्बन्धी चीनसँग १३ वटा सम्झौतामा हस्ताक्षर गरे। टिस्टा नदी सिलगडी करिडोर नजिकै बग्छ, जुन भारतको लागि चिन्ताको विषय हो।बंगलादेश र चीनबीच टिस्टा र अन्य नदीहरूको व्यवस्थापनमा सहयोग सम्बन्धी तेह्र सम्झौतामा हस्ताक्षर भएको छ। बंगलादेश र चीनबीचको यो बढ्दो निकटताले भारतको लागि तनाव निम्त्याउन सक्छ। टिस्टा नदीको व्यवस्थापन भारतको लागि धेरै संवेदनशील मुद्दा हो। टिस्टा पानी व्यवस्थापनको सम्बन्धमा चीनसँगको सहकार्यले भारत-बंगलादेश सम्बन्धलाई असर गर्न सक्छ। बंगलादेशका प्रधानमन्त्री तारिक रहमान हाल चीनको भ्रमणमा छन्।
टिस्टा र अन्य नदीहरूको व्यवस्थापनमा सहयोग सम्बन्धी बंगलादेश र चीनबीच तेह्र सम्झौतामा हस्ताक्षर भएको छ। बंगलादेश र चीनबीचको यो बढ्दो निकटताले भारतको लागि तनाव निम्त्याउन सक्छ। टिस्टा नदीको व्यवस्थापन भारतको लागि धेरै संवेदनशील मुद्दा हो। टिस्टा पानी व्यवस्थापनको सम्बन्धमा चीनसँगको सहकार्यले भारत-बंगलादेश सम्बन्धलाई असर गर्न सक्छ। बंगलादेशका प्रधानमन्त्री तारिक रहमान हाल चीनको भ्रमणमा छन्। धेरै वर्षदेखि चीनले टिस्टा नदी व्यवस्थापन र पुनर्स्थापना परियोजनामा चासो देखाउँदै आएको थियो। तर, शेख हसिनाको सरकारमा यो सम्भव थिएन। यो परियोजना सिलगडी करिडोर नजिकै अवस्थित छ, जसले उत्तरपूर्वलाई भारतको बाँकी भागसँग जोड्छ। यसलाई कुखुराको घाँटी पनि भनिन्छ। बंगलादेशले चीनलाई टिस्टा नदी परियोजनामा सिधा पहुँच दिएको छ।
बंगलादेशी प्रधानमन्त्रीले पुरानो परम्परा तोड्दै चीनको भ्रमण गर्नुभयो
बंगलादेशको प्रधानमन्त्री बनेपछि तारिक रहमानको पहिलो चीन भ्रमण भारतको लागि महत्त्वपूर्ण सन्देश हो। विश्व आर्थिक मञ्च (WEF) मा भाग लिन मलेसियामा रहेका रहमानले सिधै चिनियाँ शहर डालियान यात्रा गरे। त्यहाँबाट, उनी उच्च गतिको रेलबाट बेइजिङ गए। उनले बेइजिङमा धेरै प्रमुख नेताहरूलाई भेट्नेछन्। उनले चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङ र प्रधानमन्त्री ली केकियाङसँग पनि भेट गर्नेछन्। बंगलादेशले भारतसँग भन्दा चीनसँगको सम्बन्धलाई बलियो बनाउन चाहेको स्पष्ट सन्देश पठाएको छ।
यो पनि पढ्नुहोस्: बंगलादेशमा भारतको शक्ति कूटनीति! राजदूतलाई मन्त्रीस्तरीय दर्जा प्रदान गरियो, यसको अर्थ के हो?
चिनियाँ मन्त्री ली गुओइङसँगको भेटमा, तारिक रहमानले बंगलादेशका नदीहरूको लागि आफ्नो पूर्ण योजनाको रूपरेखा प्रस्तुत गरे र सबै जानकारी साझा गरे। तारिक रहमानले बंगलादेशमा हुने वार्षिक बाढी कम गर्न चाहेको दाबी गर्छन्। तारिक रहमानले टिस्ता नदी व्यवस्थापन परियोजनाको लागि चीनबाट आधुनिक प्रविधि र आर्थिक सहयोगको लागि अनुरोध गरेका छन्। उनले कटान रोक्न र सिँचाइ पूर्वाधारको आधुनिकीकरणमा पनि सहयोगको लागि अनुरोध गरेका छन्।
चीनले तुरुन्तै बंगलादेशको प्रस्तावमा सहमति जनायो। चीन बंगलादेशी अधिकारीहरूलाई तालिम दिन पनि इच्छुक छ। भविष्यमा, चिनियाँ इन्जिनियरहरूले टिस्ता नदीको बहाव र बाटो मोड्ने र ब्यारेजहरू निर्माण गर्ने जिम्मेवारी लिनेछन्। रहमानले बुधबार चीनको डालियानमा भएको लगानीकर्ता बैठकमा भने कि बंगलादेशले कार्य योजनालाई अन्तिम रूप दिएको छ। यस योजनामा आगामी पाँच वर्षमा २०,००० किलोमिटर नदी र नहरहरूबाट सिल्ट निकाल्ने र पद्मा र टिस्ता नदीहरूमा पानी व्यवस्थापन सुधार गर्ने समावेश छ।
भारतको लागि चिन्ताको कारण के हो?
टिस्ता नदी पूर्वी हिमालयबाट उत्पत्ति हुन्छ र पश्चिम बंगाल हुँदै बंगलादेशमा बग्छ। नदी सिलगुडी करिडोरको धेरै नजिक बग्छ, जसलाई चिकेन नेक पनि भनिन्छ। चिकेन नेक २० देखि २२ किलोमिटर चौडा पट्टी हो जसले उत्तरपूर्वी राज्यहरूलाई भारतको बाँकी भागसँग जोड्छ। त्यसैले, चिन्ताको विषय यो छ कि यदि टिस्टा नदी परियोजनाको बहानामा चीनको हस्तक्षेप बढ्यो भने यसले भारतलाई असर गर्नेछ र जोखिम बढाउनेछ। चीनसँग तनावको अवस्थामा, चीनले यस क्षेत्रमा समस्या सिर्जना गर्ने र उत्तरपूर्वी राज्यहरूको सम्पर्क विच्छेद गर्ने षड्यन्त्र गर्न सक्छ।
गंगा जल सन्धिको म्याद सकिन लागेको छ।
भारतले २०२४ मा टिस्टा बेसिनको लागि प्राविधिक र संरक्षण सहयोग प्रस्ताव गर्यो, जसले सीमापार नदी व्यवस्थापनमा ढाकासँगको सहकार्यलाई अझ बलियो बनाउने दिल्लीको प्रयासलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। यद्यपि, तारिक रहमान प्रधानमन्त्री बनेपछि, यो कुरालाई एकातिर छोडियो र उनले चीनसँग सम्झौता गरे। भारत-बंगलादेश सम्बन्धमा पानी बाँडफाँड एक प्रमुख मुद्दा भएको छ। यो मुद्दा अझ महत्त्वपूर्ण भएको छ किनभने १९९६ मा भारत र बंगलादेशबीच गंगा नदीको पानी बाँडफाँड (विशेष गरी सुख्खा मौसममा) मा हस्ताक्षर गरिएको ३० वर्षे सन्धि यस वर्ष समाप्त हुन लागेको छ। यदि यो सन्धि नवीकरण गरिएन भने, बंगलादेश र भारतबीचको पानी विवाद बढ्न सक्छ।
