सुन्दरवनका बाघ विधवाहरूले पीडालाई संकल्पमा रूपान्तरण गर्छन् र हरियालीले भविष्य निर्माण गर्छन्।
जलवायु परिवर्तन, घट्दो जीविकोपार्जन र बाघ-मानव द्वन्द्वको बीचमा, म्यानग्रोभहरू आशाको नयाँ मार्ग बनेका छन्।
गोसाबा, सुन्दरवन: जब महिलाहरू, नुनिलो पानीले भिजेको माटोमा घुँडासम्म गहिरो रूपमा, युवा म्यानग्रोभ बिरुवा रोप्छन्, यो केवल रूख रोपण मात्र होइन – यो उनीहरूले भित्र राखेको पीडा रोप्ने र त्यसबाट आशा जगाउने प्रयास हो।
यी महिलाहरूलाई स्थानीय रूपमा “बाघ विधवा” भनेर चिनिन्छ। यी महिलाहरू हुन् जसले जंगलमा बाघको आक्रमणमा आफ्ना पति गुमाएका थिए, तर जीवनको लडाइँ हार मानेका थिएनन्।
सुन्दरवन विश्वको सबैभन्दा ठूलो म्यानग्रोभ वन क्षेत्र हो। भारत र बंगलादेशमा फैलिएको यो क्षेत्रले लगभग ४५ लाख मानिसहरूको जीविकोपार्जन प्रदान गर्दछ। यहाँ, जीवन नदी, ज्वारभाटा र जंगलसँग गाँसिएको छ। मानिसहरू माछा मार्छन्, गंगटा र झींगा सङ्कलन गर्छन् र मह निकाल्छन्। यो जंगल रोयल बंगाल टाइगरको घर पनि हो।
जब रोजगारी बाध्यता र वन्यजन्तु संरक्षणका अवरोधहरू ठोक्किन्छन्, गरिब परिवारहरूले सबैभन्दा ठूलो मूल्य चुकाउँछन्।
पीटीआईको रिपोर्ट अनुसार, प्रत्येक वर्ष बाघको आक्रमणमा औसत २० देखि ५० जनाको मृत्यु हुन्छ। धेरै अवस्थामा, यो संख्या बढी भएको रिपोर्ट गरिएको छ। जङ्गलबाट नफर्कने पुरुषहरूले आफ्ना श्रीमतीहरूलाई आर्थिक, सामाजिक र मनोवैज्ञानिक कठिनाइहरूसँग जुध्न छोड्छन्।
आफ्ना पतिको मृत्यु पछि, यी महिलाहरूले धेरै संघर्षहरूको सामना गर्छन्। पहिलो संकट भनेको आम्दानी हो।
यदि मृतकसँग वैध अनुमतिपत्र थिएन भने, परिवारलाई क्षतिपूर्ति प्राप्त गर्न कठिनाइ हुन्छ। गरिबीले धेरै पुरुषहरूलाई अनुमति बिना जंगलमा जान बाध्य पार्छ। दुर्घटना पछि तिनीहरूका परिवारहरू लामो कागजात र अनुसन्धान प्रक्रियाहरूमा अल्झन्छन्।
पूर्वाशा इको हेल्पलाइन सोसाइटी (PEHS) जस्ता स्थानीय संस्थाहरूले यी महिलाहरूलाई व्यवस्थित गर्न प्रयास गरिरहेका छन्। संस्थाले राशन सहायता, बालबालिकाको शिक्षा, कानुनी मार्गदर्शन र वैकल्पिक जीविकोपार्जनको लागि तालिम प्रदान गर्दछ।
मौरीपालन, बाख्रापालन, सिलाई र स्व-सहायता समूहहरू मार्फत नयाँ आय स्रोतहरू सिर्जना भइरहेका छन्।
जलवायु परिवर्तन पनि यस संकटको जडमा छ। विगत केही दशकहरूमा समुद्रको सतह बढेको छ र लगभग २१० वर्ग किलोमिटर जमिन डुबेको छ। चक्रवातको आवृत्ति र तीव्रता बढेको छ। ‘ऐला’ जस्ता आँधीबेहरीले गाउँहरू ध्वस्त पारेको छ, खेतहरूमा नुन जम्मा गरेको छ र कृषि जमिनलाई बाँझो बनाएको छ।
पानीमा बढ्दो नुनिलोपनले धान खेतीमा गिरावट ल्याइरहेको छ।
माछाको संख्या घट्दै गइरहेको छ, जसले गर्दा मानिसहरू जंगलको गहिराइमा जान बाध्य छन्, जसले गर्दा बाघसँबाघ विधवाहरूले पीडालाई संकल्प गरी हरियाली भविष्य निर्माण गर्छन्ग द्वन्द्वको जोखिम बढ्दै गएको छ। विज्ञहरू विश्वास गर्छन् कि यदि तापक्रम र समुद्री सतह बढ्दै गयो भने, बाघको बासस्थान संकुचित हुनेछ, जसले गर्दा द्वन्द्व बढ्नेछ।
यस पृष्ठभूमिमा, म्यानग्रोभ वृक्षारोपण अभियान एक महत्त्वपूर्ण पहलको रूपमा देखा परेको छ। २००९ मा ठूलो मात्रामा वृक्षारोपण सुरु भयो। म्यानग्रोभ रूखहरूले तटीय क्षेत्रहरूको लागि प्राकृतिक ढालको रूपमा काम गर्छन्।
तिनीहरूले चक्रवातलाई ढिलो गर्छन्, समुद्री छालहरूको शक्ति घटाउँछन्, र तटीय क्षय रोक्छन्। तिनीहरूले कार्बन डाइअक्साइड अवशोषित गरेर जलवायु परिवर्तनलाई कम गर्न पनि भूमिका खेल्छन्।
आज, धेरै बाघ विधवाहरू यस हरित आन्दोलनको अग्रपंक्तिमा छन्। तिनीहरूले स्व-सहायता समूहहरू मार्फत बिरुवा खेती गर्छन्, रोप्छन् र हेरचाह गर्छन्। यो कामले तिनीहरूलाई सामान्य आम्दानी प्रदान गर्दछ, तर अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, आत्म-सम्मान।
उनीहरू भन्छन् कि यो कामले उनीहरूलाई केवल पीडित मात्र नभएर परिवर्तनका साझेदार भएको महसुस गराउँछ।
धेरै महिलाहरूले आफ्ना छोराछोरीहरूलाई स्कूल पठाउन वा घरायसी खर्चमा योगदान दिन सक्दा नयाँ शक्ति पाएको रिपोर्ट गर्छन्। म्यानग्रोभहरू उनीहरूका लागि केवल रूखहरू होइनन्, तर एक सुरक्षात्मक ढाल हुन् – एउटा ढाल जसले भविष्यमा उनीहरूका बच्चाहरूलाई उस्तै जोखिमहरूको सामना गर्नबाट जोगाउन सक्छ।
सुन्दरवनका बाघ विधवाहरूको कथा केवल व्यक्तिगत त्रासदीको कथा होइन।
यो जलवायु संकट, वातावरणीय असन्तुलन र सामाजिक संरचनाहरूको जटिलताको कथा पनि हो। यसले प्राकृतिक प्रकोप र वन्यजन्तु द्वन्द्वको बोझ कसरी सीमान्तकृत समुदायहरू, विशेष गरी महिलाहरूमा सबैभन्दा बढी पर्छ भन्ने कुरा प्रकट गर्दछ।
यी महिलाहरूलाई आर्थिक सहयोग मात्र नभई सामाजिक स्वीकृति र मानसिक स्वास्थ्य सहयोग पनि चाहिन्छ।
क्षतिपूर्ति प्रक्रियालाई सरल बनाउनु, सुरक्षित र दिगो रोजगारी प्रदान गर्नु र जलवायु अनुकूलन योजनाहरूमा स्थानीय समुदायको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु आवश्यक छ।
नुनिलो पानी र दलदल जमिनको बीचमा रोपिएका यी साना म्यानग्रोभहरूले पीडालाई संकल्पमा परिणत गर्न सकिन्छ भन्ने प्रतीक हुन्। सुन्दरवनका यी महिलाहरूले प्रमाणित गरिरहेका छन् कि जंगलले ज्यादै क्षति पुर्याएको जंगल आफ्नै हातले फेरि हरियाली बन्न सक्छ। यो संघर्ष हरियाली उमार्ने मात्र नभई सम्मान सुरक्षित भविष्य बनाउने हो।
