दार्जीलिङ पहाड़का चियाबारीहरू संसारभर उच्च गुणस्तरको चिया उत्पादन गर्ने स्थानका रूपमा प्रशंसित छन्। तर यस गौरवशाली परम्पराको पछाड़ि एउटा शान्त, प्रायः बेवास्ता गरिएको यथार्थ लुकेको छ- ती महिलाहरूको जीवन, जसले आफ्नो श्रम, सहनशीलता र मौन धैर्यद्वारा यस उद्योगलाई निरन्तर चलाइरहेका छन्। दार्जीलिङ पहाड़को सौन्दर्यले धेरैको प्रशंसा प्राप्त गर्छ, तर यी महिलाहरूले भोग्ने भावनात्मक र मानसिक संघर्षहरूबारे बोल्ने आवाज विरलै पाउँछन्।
“दार्जीलिङका पहाड़का चियाबारीमा कार्यरत महिलाहरूका भावनात्मक, सामाजिक र मनोवैज्ञानिक संघर्षहरूलाई बुझ्ने प्रयास”
महिलाहरू चियाबारीका श्रमशक्तिको मेरुदण्ड हुन्। उनीहरूले श्रमिक शक्तिको महत्वपूर्ण हिस्सा बनाउँछन् र पहाड़को उकालो-ओह्रालो भू-भागमा फैलिएको चियाबारीमा लामो समयसम्म चियापत्ती टिप्नेजस्ता कठिन काममा संलग्न हुन्छन्। तर उनीहरूको जिम्मेवारी बगानसम्म मात्र सीमित हुँदैन। घण्टौँ श्रम गरेपछि घर फर्केर पनि उनीहरू खाना पकाउने, सरसफाइ गर्ने तथा बालबालिका र वृद्ध परिवारजनको हेरचाह गर्नेजस्ता पारिश्रमिक नपाउने कामहरू निरन्तर गर्नुपर्छ। ‘‘हामी दिनभरि चियाबारीमा काम गर्छौं र त्यसपछि घर फर्केर परिवारको हेरचाह गर्छौं’’, दार्जीलिङकी एक चियाबारीका श्रमिक भन्छिन्, ‘‘आफ्नो बारेमा सोच्ने समय प्राय: हुँदैन।’’
‘‘चियाबारीका महिलाहरू केवल कामदार मात्र होइनन्- उनीहरू हेरचाह गर्ने, आमाहरू र आफ्ना परिवार तथा समुदायका मौन आधारस्तम्भ हुन्’’
आवश्यक भूमिका निर्वाह गरे पनि आर्थिक वास्तविकता कठोर रहन्छ। दार्जीलिङका चियाबारीका श्रमिकहरूको दैनिक ज्याला करिब २३२ रुपियाँ देखि २५० रुपियाँसम्म हुन्छ, जुन आधारभूत घरायसी आवश्यकताहरू पूरा गर्नसमेत पर्याप्त हुँदैन। आर्थिक असुरक्षाका कारण परिवारहरू स्वास्थ्य, शिक्षा र समग्र कल्याणभन्दा तुरुन्तै बाँच्न आवश्यक कुराहरूलाई प्राथमिकता दिन बाध्य हुन्छन्। यस आर्थिक कठिनाइको प्रत्यक्ष प्रभाव स्वास्थ्यमा पर्दछ। अध्ययनहरूले देखाएअनुसार, चियाबारीका कामदारमध्ये एक तिहाइभन्दा बढ़ी कुपोषित छन्, जबकि महिलाहरूमा रक्तअल्पता (एनेमिया) अत्यन्तै चिन्ताजनक रूपमा व्यापक छ। अनुसन्धानले संकेत गर्दछ कि चियाबारी समुदायका महिलामध्ये झण्डै ८७.९ प्रतिशतसम्म रक्तअल्पताबाट पीड़ित छन्, जसले गम्भीर तर पर्याप्त रूपमा सम्बोधन नगरिएको सार्वजनिक स्वास्थ्य समस्यालाई उजागर गर्दछ।
यी संरचनात्मक चुनौतीहरूले यस्तो चक्र सिर्जना गर्छन् जहाँ गरिबी, कमजोर स्वास्थ्य र सीमित शिक्षा पुस्तौंदेखि एकअर्कालाई दह्रो बनाउँदै जान्छन्। शारीरिक कठिनाइभन्दा बाहिर पनि चियाबारीमा काम गर्ने महिलाहरूले ध्यान नदिइने मानसिक र भावनात्मक बोझ बोकेका हुन्छन्। निरन्तर कामको दबाव, आर्थिक असुरक्षा र व्यक्तिगत समयको अभावले दीर्घकालीन तनाव र भावनात्मक थकान उत्पन्न गर्छ। यी समुदायहरूमा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी सचेतना सीमित रहेकाले समस्या पहिचान र सहयोग पाउन ढिलाइ हुन्छ। धेरै महिलाहरूले आफ्नो भावनात्मक पीड़ालाई स्वास्थ्य समस्या भनेर पहिचान गर्न सक्दैनन् र त्यसलाई दैनिक जीवनको सामान्य भागकै रूपमा स्वीकार गर्छन्।
शारीरिक रूपमा कठिन काम र घरायसी जिम्मेवारीबीच सन्तुलन मिलाउने दबावका कारण विश्राम वा आत्म-हेरचाहका लागि कम समय बाँकी रहन्छ, जसले दीर्घकालीन थकान बढ़ाउँछ। आधारभूत जीवनयापनका अवस्थाहरूले पनि उनीहरूको स्वास्थ्य र कल्याणलाई प्रभावित पार्छन्। धेरै चियाबारीहरूमा महिलाहरूले उचित पोषणयुक्त भोजन पाउन सक्दैनन् र सीमित साधनभित्र उपलब्ध जे छ त्यही खान बाध्य हुन्छन्। खाना प्रायः खुला ठाउँमा पर्याप्त सरसफाइ वा सुविधाबिना खाने गरिन्छ, जसले संक्रमण र दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्याको जोखिम बढ़ाउँछ।
सामाजिक र वातावरणीय कारकहरूले यस भारलाई अझ तीव्र बनाउँछन्। परिवारभित्र हुने मदिरा सेवन, घरेलु द्वन्द्व र आर्थिक अस्थिरताले भावनात्मक रूपमा कठिन घरेलु वातावरण सिर्जना गर्छन्। यस्तो परिस्थितिमा महिलाहरू आफ्ना भावनाहरू दबाएर राख्छन् र आफ्नै कल्याणभन्दा परिवारलाई प्राथमिकता दिन लागिरहन्छन्। परामर्श वा सहयोगी प्रणालीमा सीमित पहुँचका कारण भावनात्मक पीड़ा धेरै अवस्थामा व्यक्त हुन पाउँदैन र उपचारविहीन रहन्छ।
‘‘यी समुदायका महिलाहरूमा मानसिक तनाव निकै सामान्य छ, तर यसलाई स्वास्थ्य समस्याका रूपमा विरलै चिनिन्छ’’, दार्जीलिङकी कम्युनिटी हेल्थ अफिसर (सीएचओ) श्रीमती राधा थापा भन्छिन्, ‘‘मेरो अनुभवमा स्वास्थ्य सेवा प्रदायक र आमा दुवैको रूपमा हेर्दा धेरै महिलाहरू थकान, चिन्ता र निद्रासम्बन्धी समस्याजस्ता प्रारम्भिक संकेतहरूलाई बेवास्ता गर्छन्, जसका कारण समयमै उपचार पाउन ढिलाइ हुन्छ।’’
चियाबारी समुदायमा बढ़िरहेका बालबालिकाहरू पनि यस अवस्थाको प्रभावबाट अलग रहँदैनन्। उनीहरू प्रायः पोषणको कमी, भावनात्मक तनाव र सीमित विकासात्मक सहयोगको वातावरणमा हुर्किरहेका हुन्छन्। आर्थिक अभाव र सीमित शैक्षिक अवसरहरूले उनीहरूको विकासलाई अझ अवरुद्ध बनाउँछ, किनकि धेरै केटीहरू घरायसी जिम्मेवारीका कारण आफ्नो अध्ययन निरन्तरता दिन सक्दैनन्। यी एकअर्कामा गाँसिएका चुनौतीहरूले बालबालिकाको शारीरिक र मानसिक दुवै विकासमा असर पार्छन् र उनीहरूको भविष्यका अवसरहरूलाई आकार दिन्छन्। यी यथार्थहरूले चियाबारीका महिलाहरूले भोगिरहेका देखिने र अदृश्य समस्याहरू समाधान गर्न केन्द्रित, दीर्घकालीन र समुदाय-आधारित हस्तक्षेपहरूको आवश्यकता उजागर गर्छन्।
यी चुनौतीहरू सम्बोधन गर्न बलियो र सामूहिक समर्थन प्रणाली आवश्यक हुन्छ। परिवारले जिम्मेवारीहरू साझा गरेर र महिलाहरूका आवश्यकताहरू पहिचान गर्दै सहयोगी भूमिका खेल्नुपर्छ। समुदायका नेटवर्कहरू र स्व-सहायता समूहहरूले सचेतना, समर्थन र सशक्तिकरणका लागि स्थान दिनसक्छन्। अग्रपंक्तिका स्वास्थ्यकर्मीहरू, जसमा ‘आशा’ कार्यकर्ता र नर्सहरू समावेश छन्, स्वास्थ्य तथा मानसिक स्वास्थ्य समस्याका प्रारम्भिक संकेतहरू पहिचान गर्न महत्वपूर्ण हुन्छन्। साथै सरकार र सार्वजनिक स्वास्थ्य प्रणालीहरूले स्वास्थ्य सेवा, पोषण र शिक्षामा पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ। त्यस्तै गरी चियाबारी व्यवस्थापनको जिम्मेवारी पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ- उचित पारिश्रमिक, सुरक्षित काम गर्ने वातावरण र आधारभूत कल्याणकारी सहयोग उपलब्ध गराउनु आवश्यक छ। यी सबै तहबीच समन्वित प्रयासले अझ सहयोगी र दिगो वातावरण सिर्जना गर्नसक्छ।
शिक्षा दीर्घकालीन परिवर्तनको मुख्य प्रेरक शक्तिको रूपमा रहन्छ। केटीहरूले निरन्तर शिक्षामा पहुँच पाउने सुनिश्चित गर्नसकेमा वञ्चितताको चक्र तोड़्न सकिन्छ। सीपमा आधारित तालिम र जीविकोपार्जनका अवसरहरूले आर्थिक स्वतन्त्रता अझ बढ़ाउन सक्छन्। त्यसैगरी साझा जिम्मेवारीबारे पुरुषहरू र परिवारलाई संवादमा सहभागी गराउन सकेमा महिलामाथि परेको असमान भार कम गर्न सहयोग मिल्छ। पहाड़बाट आएका र यी वास्तविकताहरूलाई नजिकबाट अवलोकन गरेका व्यक्तिको रूपमा म विश्वास गर्छु कि चियाबारीका महिलाहरूको शक्ति र दृढ़ता प्रशंसनीय भए पनि उनीहरूको संघर्षलाई तत्काल ध्यान दिन आवश्यक छ। उनीहरूको शक्ति देखेर हामीले उनीहरूको संघर्षलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन।
निष्कर्षः चियाबारीका महिलाहरू केवल कामदार मात्र होइनन्- उनीहरू हेरचाह गर्ने, आमाहरू र आफ्ना परिवार तथा समुदायका मौन आधारस्तम्भ हुन्। उनीहरूको श्रमले विश्वभर प्रशंसित उद्योगलाई टिकाइराखेको छ, तर उनीहरूको मानसिक र भावनात्मक स्वास्थ्य अझै पनि धेरै हदसम्म बेवास्ता गरिएको छ। पहाड़ी क्षेत्रको वास्तविक विकास केवल आर्थिक उत्पादनबाट मात्र मापन गर्न सकिँदैन, यसले ती महिलाहरूको गरिमा, स्वास्थ्य र जीवनको गुणस्तर पनि प्रतिबिम्बित गर्नुपर्छ, जसले यी समुदायहरूलाई टिकाइराखेका छन्।
उनीहरूले सामना गरिरहेका चुनौतीहरू समाधान गर्न केवल सचेतना मात्र पर्याप्त हुँदैन, यसका लागि परिवार, समुदाय, स्वास्थ्य सेवा प्रणाली र नीति निर्माताहरूको सामूहिक जिम्मेवारी आवश्यक छ। किनभने जब पहाड़का महिलाहरूलाई केवल उनीहरूको श्रममा मात्र होइन, उनीहरूको जीवनमा पनि साथ र समर्थन दिइन्छ- त्यस बेला सम्पूर्ण क्षेत्र अझ न्यायपूर्ण, स्वस्थ र दिगो भविष्यतर्फ अघि बढ़्नसक्छ।
(लेखिका नर्सिङ विषयमा एसआरआईएचईआर चेन्नईमा पीएचडी शोधार्थी हुन्।)
