यो कालिम्पोङको मात्र कुरा होइन। यो सम्पुर्ण दार्जिलिङ पहाडी क्षेत्रका लागि एउटा खतराको घण्टी हो। २०२६ को विधायक चुनाव नजिकिँदै गर्दा, पहाडमा फेरि एक पटक राजनैतिक चहलपहल बढेको छ। हरेक पार्टी तयार छन्, हरेक नेता प्रचारमा जुटेका छन् अनि हरेक कुना-काप्चाहरू आश्वासनले भरिएका छन्।
तर यो चुनावको होहल्लाको बीचमा एउटा गम्भीर प्रश्न बाँकी नै छ: के हामी भविष्यको तयारी गर्दैछौँ ? कि विगतका गल्तीहरू नै दोहोर्याउँदैछौँ?
दृष्टिकोण विहीन राजनीति आजका चुनावी अभियानहरू अझै पनि विकासको पुरानो ढाँचामा फसेका छन्: सडक; बिजुली; खानेपानी; आवास; यी आधारभूत आवश्यकता हुन् र यिनको महत्त्व छ । संसार बदलिसकेको छ – हामी अहिले प्रविधि, स्वचालन आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सको युगमा बाँचिरहेका छौं - दार्जिलिङ पहाडमा भने अझैपनि संवाद बदलिएको छैन।
यहाँ भविष्यको अर्थतन्त्रको बारेमा कुनै गम्भीर छलफल छैन, आधुनिक रोजगारीका लागि कुनै मार्गचित्र छैन न त भावी पुस्ताका लागि कुनै निर्दिष्ट दृष्टि अनि दिशा नै छन्।
वास्तविक जनसंख्यालाई बेवास्ता गरिँदैछ । सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रश्न यो हो –
आउने दशकहरूमा यो हाम्रो दार्जिलिङ पहाडमा वास्तवमा को बस्नेछन् ?
उत्तर स्पष्ट छ: बेरोजगार युवाहरू, पलायन भइरहेका युवाहरू, दक्षता भएका युवाहरू,
अवसर नपाएका युवाहरू, यी केवल वर्गहरू मात्र होइनन्—यो दार्जिलिङ पहाडको वास्तविक जनसंख्या हुन् तथापि उनीहरू राजनैतिक प्राथमिकताबाट पुर्ण रूपमा गायब छन्।
मौन पलायनको संकट तथ्याङ्कले चिन्ताजनक कथा यसरी बताउँछ 👇
सानो उदाहरण – कालेम्पोङबाट, कालेम्पोङको कुल मतदाता (२०२१) : २,११,८९६
खसेको मत: १,५४,८६३ वर्तमान मतदाता (२०२६) : ~२,०१,९३१ यसले यही देखाउँछ कि ५७,०३३ मानिसहरू- जसमा धेरैजसो युवाहरू छन्- अनुपस्थित छन्। धेरै शिक्षा र रोजगारीका लागि पलायन भएका छन्। धेरै त भोट हाल्न समेत फर्केनन्। यो केवल मतदाताको तथ्याङ्क मात्र होइन। यो जनसंख्याको सुस्त र मौन क्षयीकरणको सशक्त प्रमाण हो।
हामीले बेवास्ता गरिरहेको भविष्यः
भारत यस्तो चरणमा प्रवेश गर्दैछ जहाँ एआइ र स्वचालनले ठुलो स्तरमा रोजगारी परिवर्तन गर्नेछ। विभिन्न उद्योग र नीति अनुमानहरूका अनुसार, आगामी ५ वर्षमा भारतमा करिब १५ देखि २० लाख रोजगारीहरू एआइ र स्वचालनद्वारा प्रभावित, रूपान्तरित वा विस्थापित हुन सक्छन्। यसको अर्थ रोजगारी गुम्नु मात्र होइन-यसको अर्थ नयाँ सीपको आवश्यकता पर्नेछ भन्ने हो।
तर दार्जिलिङ पहाडमा: एआइ बारे कुनै छलफल छैन; कुनै आइ इकोसिस्टम छैन;
डिजिटल सीप योजना छैन; भविष्य द्रुत गतिमा आइरहेको छ, तर पहाड भने स्थिर उभिरहेको छ- न उद्योग, न अवसर।
कालिम्पोङ लगायत दार्जिलिङ पहाड़को आर्थिक यथार्थ निकै कठोर छ:
कुनै ठूला उद्योग छैनन्; कुनै आइटी क्षेत्र छैन; निजी क्षेत्रमा रोजगारी अत्यन्त सीमित रहेको छ; सरकारी जागिरमा खपत हुने संख्या नगण्य नै छन्।
यसले एउटा सरल परिणाम निम्त्याउँछ:
युवाहरूसँग बस्ने कुनै कारण छैन ; जागिर बिनाको विकास अर्थहीन हुन्छ।
मानिस विहीन विकास- पुर्वाधार निर्माण भइरहेको छ;
सडकहरू विस्तार हुँदैछन्; घरहरू निर्माण भइरहेका छन्; शहरी क्षेत्रहरू बढ्दैछन्;
तर हामीले सोध्नै पर्छ – हामीले यो कसका लागि बनाउँदैछौँ?
युवाहरू छोडेर जाँदैछन्; परिवारहरू विभाजित हुँदैछन्; घरहरू रित्तो हुँदैछन्;
नेताहरू प्रायः विकासको कुरा गर्छन्, तर तिनीहरूका आफ्नै छोराछोरीहरू पहाड बाहिर पढ्छन् अनि काम गर्छन्। यसले एउटा पीडादायी सत्य उजागर गर्छ –
हामी घरहरू त बनाउँदैछौँ… तर आफ्नो ‘बास’ गुमाउँदैछौँ।
एउटा विचलित सामाजिक यथार्थ
आज दार्जिलिङ पहाडका धेरै भागहरूमा- अभिभावकहरू एक्लै बस्छन्;
छोराछोरीहरू टाढा काम गर्छन्; अनि घरहरू आधा रित्तो छन्।
के हामी हाम्रा पहाडहरूको लागि यस्तै भविष्य चाहन्छौं?
योजना बिनाको शहर ?
कालिम्पोङ विस्तार भइरहेको छ तर कुनै दिशा बिना – यस्तै अवस्था दार्जिलिङ, खरसाङ अनि पहाड़को अन्य क्षेत्रहरूमा पनि छन्।
अव्यवस्थित बसोबास; पुरानो ढल निकास प्रणाली; कमजोर शहरी पुर्वाधार;
रोजगारीको कुनै वातावरण छैन; अवसरको केन्द्र बन्नुको साटो, यी शहरहरू एउटा यस्तो ठाउँ बन्ने जोखिममा छ जुन केवल सेवानिवृत्त (रिटायर्ड) मानिसहरूका लागि उपयुक्त हुन्छ, भविष्य निर्माणका लागि होइन।
इमानदार प्रश्नहरूको समय-
हाम्रा युवाहरूले यहाँ के गर्नेछन्? उनीहरूले कहाँ काम गर्नेछन्? उनीहरू किन फर्कनेछन्?
२० वर्षपछि पहाडलाई कसले थाम्नेछन् ?
यदि यी प्रश्नहरूको जवाफ अहिले खोजिएन भने, यसको परिणाम घातक अनि अपुरणीय हुनेछ। अन्तिम चेतावनी नेताहरूले बुझ्नुपर्छ – यो केवल चुनावी मुद्दा मात्र होइन। यो अस्तित्वको मुद्दा हो।यो माटोले बिस्तारै हामीले हाम्रो आफ्ना मानिसहरू गुमाउँदैछौं ।युवाहरू पलायन भइरहेका छन् । भविष्य हातबाट फुत्किँदैछन् ।
निष्कर्ष-
विकास भनेको सडक र भवन मात्र होइन। वास्तविक विकास तब हुन्छ जब यहाॅ मानिसहरू यहाॅ आफ्नै ठाउँमा बस्छन्। वास्तविक विकास तब हुन्छ जब युवाहरूको भविष्य आफ्नै घरमा हुनेछ। यदि युवाहरूले नै दार्जिलिङ पहाड छोड़ेर गए … पहाड जोगिने छैन।।
