पश्चिम बंगालका शान्त पहाड़हरूमा जहाँ बादलहरू गाउँ-बस्ती, चियाबारीमाथि बिस्तारै तैरिरहेका हुन्छन्, धेरै ज्येष्ठ नागरिकहरूले आफ्नो जीवनका अन्तिम वर्षहरू मौनता र एक्लोपनमा बिताइरहेका छन्। एक समय परिवारका परम्परा, ज्ञान र संस्कृतिका संरक्षकका रूपमा सम्मानित भएका उनीहरू आज परित्यक्त, बेवास्ता गरिएका वा भावनात्मक रूपमा एक्लिएका छन्। त्यसैले पहाड़ी क्षेत्रका वृद्धाश्रमहरू केवल आश्रयस्थल मात्र नभएर सम्मान, अस्तित्व र मानवीय करुणाका केन्द्र बनेका छन्।
‘‘वृद्धाश्रमहरूको अस्तित्व र सुधारका लागि आर्थिक सहयोग पनि उत्तिकै आवश्यक छन्’’
वर्षौंको क्रममा बसाइँसराइ र परिवर्तनशील जीवनशैलीले पहाड़ी समुदायहरूको सामाजिक संरचनामा परिवर्तन ल्याएको छ। युवाहरू प्रायः शिक्षा, रोजगारी र राम्रो अवसरहरूको खोजीमा शहर वा विदेशतर्फ घर छोड़्ने गर्छन्। अभिभावक र हजुरबा-हजुरआमाहरू सीमित भावनात्मक र आर्थिक सहयोगका साथ पछाड़ि छुट्छन्। गरिबी, रोग, एक्लोपन वा जीवनसाथी गुमाउनुजस्ता कारणहरूले वृद्ध व्यक्तिहरूलाई वृद्धाश्रमतर्फ जान बाध्य बनाउँछन्। यद्यपि धेरै संस्था र आश्रमहरूले समर्पित भावनाका साथ ज्येष्ठ नागरिकहरूको सेवा गरिरहेका छन्, बढ़्दो वृद्ध जनसंख्याका लागि आवश्यक सुविधाहरू अझै अपर्याप्त छन्।
धेरै वृद्धाश्रमहरू सीमित स्रोतसाधन र कम सार्वजनिक ध्यानका बीच संचालन भइरहेका छन्। केहीले दान र सामुदायिक सद्भावनाबाट खाना, औषधि, आश्रय र भावनात्मक हेरचाह प्रदान गर्छन्, तर आर्थिक अभाव, तालिमप्राप्त हेरचाहकर्ताको कमी, स्वास्थ्य सेवामा सहयोगको अभाव र पूर्वाधार समस्यासँग संघर्ष गरिरहेका छन्। वृद्ध बासिन्दाहरू प्रायः आर्थ्राइटिस, मधुमेह, श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोग, मुटु रोग तथा डिप्रेसन र चिन्ताजस्ता मानसिक समस्याबाट पीड़ित हुन्छन्। बढ़्दो आयुसँगै वृद्ध हेरचाहको आवश्यकता बढ़े पनि दुर्गम पहाड़ी क्षेत्रहरूमा ज्येष्ठ नागरिकमैत्री स्वास्थ्य सेवा अझै अपर्याप्त छ।
त्यसैले वृद्धाश्रमहरूको उचित व्यवस्थापन अत्यन्त महत्त्वपूर्ण भएको छ। वृद्धाश्रम बेवास्ता गरिएको संस्थाजस्तो होइन, सुरक्षित र मायालु घरजस्तो हुनुपर्छ, जहाँ ज्येष्ठ नागरिकहरूले सम्मान र शान्तिका साथ जीवन बिताउन सकून्। सरसफाइ र स्वच्छतालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ, किनकि वृद्ध व्यक्तिहरू संक्रमण र रोगप्रति बढ़ी संवेदनशील हुन्छन्। कोठा, भान्साघर, स्नानघर तथा स्वास्थ्यसम्बन्धी स्थानहरू नियमित सफा गरिनुपर्छ र उचित स्वच्छता कायम राखिनुपर्छ। सुरक्षित पिउने पानी, पोषणयुक्त खाना तथा स्वच्छ वातावरण ज्येष्ठ नागरिकहरूको स्वास्थ्यका लागि अत्यावश्यक हुन्छन्।
यसका साथै पुरुष र महिलाका लागि छुट्टाछुट्टै तथा सम्मानजनक बसोबास सुनिश्चित गरिनुपर्छ, जसले गोपनीयता, सहजता र सुरक्षाको अनुभूति प्रदान गर्छ। लैङ्गिक आधारमा छुट्याइएका कोठा तथा सुविधाहरूले सम्मानजनक र व्यवस्थित वातावरण सिर्जना गर्छन्, जहाँ बासिन्दाहरूले भावनात्मक तथा शारीरिक रूपमा सुरक्षित महसुस गर्न सक्छन्। कोठाहरू वृद्धमैत्री हुनुपर्छ, जसमा उचित हावापानी, जाड़ोमा न्यानो ओछ्यान, सहायताका लागि रेलिङ तथा हिँड़डुलमा कठिनाइ भएका व्यक्तिहरूका लागि सहज शौचालयको व्यवस्था हुनुपर्छ।
प्रशिक्षित कर्मचारी तथा हेरचाहकर्ताहरूको उपस्थितिलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिनुपर्छ, जसले वृद्ध व्यक्तिहरूका शारीरिक तथा भावनात्मक आवश्यकताहरूलाई राम्रोसँग बुझ्छन्। वृद्ध बासिन्दाहरूलाई केवल औषधि र खानाको मात्र आवश्यकता हुँदैन- उनीहरूलाई धैर्य, माया र आश्वसनको पनि आवश्यकता हुन्छ। प्रशिक्षित नर्स, हेरचाहकर्ता तथा सहयोगी कर्मचारीहरू चिकित्सा आपत्कालीन अवस्था, मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या तथा दैनिक हेरचाहका कार्यहरूलाई सहानुभूति र व्यावसायिकतासहित व्यवस्थापन गर्न सक्षम हुनुपर्छ। एउटा कोमल संवाद, समयमै दिइने औषधि, सफा वातावरण तथा सम्मानजनक व्यवहारले समाजद्वारा पहिला नै बिर्सिएको महसुस गरिरहेका वृद्ध व्यक्तिमा आशा र गरिमाको पुनःस्थापना गर्नसक्छ।
एक्लोपन वृद्ध बासिन्दाहरूले अनुभव गर्ने सबैभन्दा गहिरो पीड़ामध्ये एक हो। धेरैले पूरा दिन एउटा फोन कल, भेटघाट वा साधारण कुराकानीको प्रतीक्षामा बिताउँछन्। चाड़पर्व, जन्मदिन तथा उत्सवहरू प्रायः भावनात्मक दूरीको पीड़ादायी सम्झना बन्न पुग्छन्। यस्ता क्षणहरूमा एउटा न्यानो कम्बल, सँगै गरिएको भोजन वा मित्रवत् आगन्तुकले उनीहरूको मनमा सान्तवना ल्याउनसक्छ। तर यी कठिनाइहरूबाहेक पनि, वृद्धाश्रमहरूले असाधारण मानवताको कथाहरू पनि सुनाउँछन्। हेरचाहकर्ताहरू प्रायः परिवारजस्तै बन्छन्, स्वयंसेवकहरूले सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू आयोजना गर्छन् र बासिन्दाहरूले सँगै चाड़पर्व मनाउँछन्, जसले आत्मीयता र भावनात्मक स्नेहका क्षणहरू सिर्जना गर्छ।
तर, केवल संस्थाहरूले मात्र यो बढ़्दो सामाजिक समस्याको समाधान गर्न सक्दैनन्। समाजले विशेष गरी युवा पुस्ताले करुणा र जिम्मेवारीका साथ वृद्धाश्रमहरूलाई समर्थन गर्न सक्रिय रूपमा सहभागिता जनाउनुपर्छ। वृद्धहरूको हेरचाह गर्ने संस्कृतिको निर्माणमा युवा पुरुष र महिलाहरू दुवैको समान भूमिका हुन्छ। विद्यार्थी, पेशाकर्मी, युवा समूह तथा परिवारहरूले वृद्धाश्रममा गएर आफ्नो समय दिन सक्छन्, त्यहाँका बासिन्दाहरूलाई पुस्तक पढ़ेर सुनाउन सक्छन्, संगीत तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू आयोजना गर्न सक्छन्, चाड़पर्वहरू सँगै मनाउन सक्छन् वा केवल वृद्ध व्यक्तिहरूका कथा र अनुभवहरू ध्यानपूर्वक सुन्न सक्छन्। भावनात्मक साथ प्रायः भौतिक उपहारभन्दा पनि बढ़ी मूल्यवान बन्नसक्छ।
वृद्धाश्रमहरूको अस्तित्व र सुधारका लागि आर्थिक सहयोग पनि उत्तिकै आवश्यक छन्। धेरै वृद्धाश्रमहरूले औषधि, सरसफाइ, कर्मचारीको तलब, खाद्य सामग्री, जाड़ोका लुगा र स्वास्थ्य सेवासम्बन्धी खर्च व्यवस्थापन गर्न दैनिक संघर्ष गरिरहेका हुन्छन्। त्यसैले समाजले आर्थिक सहयोग र सामूहिक जिम्मेवारीको अझ बलियो संस्कृतिको विकास गर्नुपर्छ। योगदान गर्ने एउटा अर्थपूर्ण माध्यम जन्मदिनको उपहार तथा आर्थिक सहयोगसम्बन्धी पहल हुनसक्छ। मानिसहरूले आफ्नो जन्मदिन मनाउने क्रममा वृद्ध बासिन्दाहरूका लागि भोजन, औषधि, कम्बल, ह्विलचेयर वा स्वास्थ्य सेवाको सहयोग प्रायोजन गरेर योगदान दिन सक्छन्।
‘जन्मदिनमा सहयोग गर्ने’ अवधारणा मानवता र करुणाको एक शक्तिशाली अभियान बन्नसक्छ। परिवारहरूले जन्मदिन, वार्षिकोत्सव वा स्मृति दिवसका अवसरमा वृद्धाश्रमहरूमा केक, फलफूल, खाद्य सामग्री वा आर्थिक सहयोग गर्न सक्छन्। बालबालिकाहरूलाई सानैदेखि आफ्नो जन्मदिनमा वृद्धाश्रममा गएर त्यहाँका वृद्धवृद्धासँग समय बिताउन प्रोत्साहित गरिनुपर्छ, केवल मनोरञ्जनात्मक कार्यक्रममार्फत मात्र उत्सव मनाउन होइन। व्यवसायहरू, स्थानीय संस्थाहरू र सामाजिक समूहहरूले पनि मासिक हेरचाह खर्च, सरसफाइ सुविधा, स्वास्थ्य शिविर वा भौतिक पूर्वाधार सुधारका लागि आर्थिक सहयोग गर्न सक्छन्। साना साना योगदानहरू पनि सामूहिक रूपमा गरिँदा वृद्धाश्रमका बासिन्दाहरूको जीवनमा ठूलो सुधार ल्याउन सक्छन्।
सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, समाजले यो सम्झनुपर्छ कि बुढ़्यौली बोझ होइन- यो जीवनको एउटा यस्तो चरण हो, जहाँ प्रत्येक मानिस सम्मान र गरिमासहित पुग्ने आशा राख्छ। वृद्धहरू अपरिचित व्यक्ति होइनन्, उनीहरू हाम्रा आमाबाबु, हजुरबा-हजुरआमा, शिक्षक र श्रमिकहरू हुन्, जसले भविष्यका पुस्ताका लागि आफ्नो शक्ति र सपना समर्पण गरेका थिए। अरूको हेरचाह गर्दै जीवन बिताएको कुनै पनि व्यक्तिले आफ्नो अन्तिम समय त्यागिएको, एक्लो वा अवाञ्छित महसुस गर्दै बिताउनुपर्ने अवस्था आउनु हुँदैन।
कुनै समाजको वास्तविक शक्ति त्यसका भवनहरू वा सम्पत्तिले होइन, बरु त्यसले आफ्ना ज्येष्ठ नागरिकहरूसँग कस्तो व्यवहार गर्छ भन्ने कुराले मापन गरिन्छ। वृद्धाश्रमहरू कहिल्यै दुःख र एक्लोपनका स्थान बन्नु हुँदैन- ती त न्यानोपन, हेरचाह, सम्मान र प्रेमले भरिएका घरहरू बन्नुपर्छ। जब समाजले केवल आफ्नै लागि होइन, बिर्सिएका ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई जन्मदिनमा उपहार, आर्थिक सहयोग तथा मानवीय साथमार्फत खुशी प्रदान गरेर जीवनलाई उत्सवका रूपमा मनाउन थाल्छ, तब मानवता स्वयं अझ दयालु, करुणामय र एकताबद्ध बन्दै जान्छ।
(लेखिका नर्सिङ विषयमा एसआरआईएचईआर चेन्नईमा पीएचडी शोधार्थी हुन्।)
