नेपाली भाषा र नयाँ पुस्ताबीच बढ्दै गएको दूरीले भाषिक तथा सांस्कृतिक पहिचानमा गम्भीर संकट उत्पन्न गराएको छ। सन् १९९२ मा संवैधानिक मान्यता पाएको नेपाली भाषा आजको जेन-जी र जेन-अल्फा पुस्ताका लागि केवल परीक्षा उत्तीर्ण गर्ने माध्यममा सीमित बनेको छ। ‘हिमालय दर्पण’ जस्ता सञ्चार माध्यमहरूको संरक्षण र डिजिटल रूपान्तरणमार्फत नयाँ पुस्तालाई मातृभाषासँग जोड्नु आजको सामूहिक आवश्यकता हो।
भाषिक संकट र पुस्तान्तरणको यथार्थ
विद्यालय र महाविद्यालयहरूमा सञ्चालन हुने क्यारियर परामर्श सत्रहरूमा विद्यार्थीहरूसँग संवाद गर्दा नेपाली साहित्य वा समाचारपत्र नियमित पढ्नेको सङ्ख्या शून्यप्रायः पाइन्छ। हाम्रो पुस्ता (Gen X) ले नेपाली भाषाको मान्यता आन्दोलनमा भाग लिएर, सडकमा नारा लगाएर सन् १९९२ अगस्त २० मा भारतीय संविधानको आठौँ अनुसूचीमा नेपाली भाषालाई समावेश गराउन सफल भएको थियो।
तर आज तीन-चार दशकपछि जेन-जी (Gen Z) र जेन-अल्फा (Gen Alpha) पुस्ताका लागि यो उपलब्धि केवल इतिहास बनेको छ। उनीहरूका लागि नेपाली भाषा केवल स्कूलमा उत्तीर्ण हुनुपर्ने एउटा अनिवार्य विषय मात्र बनेको छ भने उनीहरूको विचार र अभिव्यक्ति अङ्ग्रेजी वा हिन्दी भाषामा बित्ने गरेको छ।
पहिचानको मेरुदण्ड र संकटका कारणहरू
भाषा केवल संवादको माध्यम मात्र नभई सभ्यता, सोच, दर्शन र संस्कृतिको धड्कन हो। मातृभाषाबाट नयाँ पुस्ता टाढा हुनु भनेको सिङ्गो सांस्कृतिक चेतनाको क्षय हुनु हो। यो संकट निम्तनका पछाडि मुख्य पाँच कारणहरू रहेका छन्:
-
शिक्षाको माध्यममा एकाङ्गी परिवर्तन: अङ्ग्रेजी सिकाउने नाममा विद्यालयहरूले नेपाली भाषालाई केवल परीक्षाको अङ्क हासिल गर्ने साधनमा सीमित बनाएका छन्।
-
मिडिया र प्रविधिको वैश्विक प्रभुत्व: मोबाइल, युट्युब, इन्स्टाग्राम, एक्स (X) र नेटफ्लिक्समा अङ्ग्रेजी तथा हिन्दी सामग्रीको प्रभुत्व हुनु र नेपालीमा आधुनिक, बौद्धिक सामग्रीको कमी हुनु।
-
पारिवारिक र सांस्कृतिक उदासीनता: अभिभावकहरूमा छोराछोरीले अङ्ग्रेजी बोलेकोमा गर्व गर्ने र नेपाली बोल्न वा पढ्न नसक्दा हाँसेर टार्ने हीनताबोधयुक्त प्रवृत्ति बढ्नु।
-
पठन संस्कृतिको तीव्र अवसान: पुस्तकालय जाने र पत्रपत्रिका पढ्ने बानी हराएर युवाहरूको धैर्यता १५ सेकेण्डको रील्समा सीमित हुनु।
-
पुरानो पुस्ताको पुरातन शैली: नयाँ पुस्तासँग उनीहरूकै भाषा र शैलीमा संवाद नगरी भाषालाई नियम र व्याकरणमा मात्र सीमित राख्नु।
‘हिमालय दर्पण’ र हाम्रो सामूहिक जिम्मेवारी
भारतीय गोर्खाहरूका लागि ‘हिमालय दर्पण’ दैनिकले विगत २५ वर्षदेखि आवाजलाई देशको मूल प्रवाहमा पुर्याउँदै आएको छ। यो समाचारपत्र सम्पूर्ण गोर्खाहरूलाई एउटै भाषिक सूत्रमा जोड्ने बलियो पुल हो।
तथापि, आज ‘हिमालय दर्पण’ पनि चुनौतीको दोबाटोमा उभिएको छ। यसका पाठकहरू केवल अग्रज वा प्रौढ नागरिकहरू मात्र बाँकी रहँदा नयाँ पुस्ताको सहभागिता शून्यप्रायः छ। यदि यो माध्यम सङ्कटमा परेमा हामीले सूचना मात्र नभई सांस्कृतिक आत्मविश्वास र मौलिकता समेत गुमाउनेछौँ।
युवाहरूलाई मातृभाषामा फर्काउने व्यावहारिक मार्गचित्र
चिन्ता र दोषारोपणभन्दा माथि उठेर नयाँ पुस्तालाई मातृभाषा र मूलधारका सञ्चार माध्यमसँग जोड्न निम्न कदमहरू चाल्न आवश्यक छ:
-
डिजिटल रूपान्तरण: ‘हिमालय दर्पण’ले अत्याधुनिक, प्रयोगकर्ता-मैत्री (User-friendly) मोबाइल एप, छोटो भिडियो क्लिप (रील्स/सर्ट्स), इन्फोग्राफिक्स र सस्तो दरको ई-पेपर सदस्यता योजना ल्याउनुपर्छ।
-
विद्यालय तथा कलेज अभियान: दार्जीलिङ, कालेबुङ, सिलगढी, खार्साङ र सिक्किमका महाविद्यालयहरूमा ‘हिमालय दर्पण युथ कनेक्ट’ जस्ता अभियान चलाएर युवा पत्रकारिता पुरस्कार वा छात्रवृत्ति प्रदान गरिनुपर्छ।
-
सोसियल मिडिया र इन्फ्लुएन्सर मार्केटिङ: सामाजिक सञ्जालमा ब्राण्ड भ्यालु बढाउन युवा सञ्जाल प्रयोगकर्ता र इन्फ्लुएन्सरहरूलाई समेटेर मातृभाषा वाचन अभियान चलाइनुपर्छ।
-
पारिवारिक र संस्थागत जिम्मेवारी: घरमा अभिभावकले पत्रपत्रिका पढ्ने र समाचारमा छलफल गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ भने सामाजिक क्लब, पुस्तकालय र विद्यालयहरूले संस्थागत सदस्यता लिएर सहयोग गर्नुपर्छ।
“हाम्रा पूर्वजहरूले आन्दोलनमार्फत हामीलाई संवैधानिक अधिकार र पहिचान दिलाए। अब त्यसलाई बचाउने र जीवन्त राख्ने जिम्मेवारी हाम्रो दैनिक अभ्यासमा निर्भर गर्दछ। यदि हामीले यो भाषिक मान्यतालाई नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्न सकेनौँ भने यो भाषा केवल इतिहासका पानामा सीमित हुनेछ।”
— सञ्जयमणि प्रधान (अप्रा. कर्णेल), कसमलास, दार्जीलिङ
FAQs
१. नेपाली भाषा र नयाँ पुस्ताबीच दूरी बढ्नुको मुख्य कारण के हो?
शिक्षामा अङ्ग्रेजी माध्यमको एकाङ्गी प्रभाव, प्रविधि तथा सोसियल मिडियाको वैश्विक प्रभुत्व, घरपरिवारमा मातृभाषाप्रतिको उदासीनता र घट्दो पठन संस्कृति नै नयाँ पुस्ता र नेपाली भाषाबीच दूरी बढ्नुका मुख्य कारणहरू हुन्।
२. ‘हिमालय दर्पण’ जस्ता पत्रपत्रिकालाई नयाँ पुस्तासँग कसरी जोड्न सकिन्छ?
‘हिमालय दर्पण’लाई मोबाइल एप, ई-पेपर, छोटो भिडियो सामग्री, सोसियल मिडिया अभियान तथा कलेजस्तरमा ‘युथ कनेक्ट’ कार्यक्रम र छात्रवृत्तिमार्फत नयाँ पुस्तासँग प्रभावकारी रूपमा जोड्न सकिन्छ।
