घमण्डका प्रतिध्वनिहरू

“तर उहाँले त केही पनि लगाउनुभएको छैन त!”

हान्स क्रिश्चियन एन्डरसनको कथा ‘द एम्पराज न्यु क्लोथ्स’ (राजाको नयाँ लुगा) ले जत्तिको शक्तिशाली रूपमा अनियन्त्रित सत्ता र अन्धभक्तिको खतरालाई अन्य कुनै कथाले प्रस्तुत गर्न सकेको छैन। पुस्ताौँदेखि यस कथाले एउटा कुराको सम्झना गराउँदै आएको छ—जब शासकहरू सत्य बोल्नेहरूको सट्टा चाटुकारहरूबाट घेरिन्छन्, तब अन्ततः वास्तविकताले उनीहरूलाई गाठ्छ नै।

कोलकाताको बिर्ला प्लानेटोरियमनजिकै क्याथेड्रल रोडमा आयोजना गरिएको यस वर्षको जुलाई २१ को र्‍यालीमा ममता बनर्जीले सम्बोधन गरिरहेको हेर्दा मलाई यही कथाको सम्झना आयो।

एक वर्षको अन्तरमा परेको एउटै दिनले दुई बिल्कुलै फरक कथाहरू भनेको थियो।

बंगालको राजनीतिक पात्रोमा जुलाई २१ लामो समयदेखि केवल एउटा मिति मात्र रहेन। यो ममता बनर्जीको राजनीतिक यात्राको केन्द्रविन्दु रह्यो र धेरै हदसम्म राज्यको समकालीन राजनीतिक कथाको आधार पनि बन्यो। एक वर्षअघि, भिक्टोरिया हाउस नजिकैको मञ्च कलाकारहरू, सार्वजनिक हस्तीहरू र निष्ठावान् समर्थकहरूले भरिएको थियो। सहिदहरूको सम्झनाबाट सुरु भएको कार्यक्रम समयसँगै तत्कालीन मुख्यमन्त्रीप्रतिको चापुलुसी र प्रशंसाको प्रदर्शनीमा परिणत भएको थियो। धेरै हिसाबले यसले २०११ मा तृणमूल कंग्रेस सत्तामा आएपछि हुर्किएको राजनीतिक संस्कृतिलाई झल्काउँथ्यो।

तर यस वर्षको वातावरणले अर्कै कथा भनिरहेको थियो। क्याथेड्रल रोडको मञ्चमा उभिएकी ममता बनर्जी असामान्य रूपमा एक्ली देखिन्थिन्। यो विडम्बना उपेक्षा गर्न नसकिने खालको छ। जुन अधिकार कुनै समय अकाट्य देखिन्थ्यो, त्यसैले बिस्तारै आफूलाई विरोध र आलोचनाबाट अलग बनाउँदै लग्यो। उहाँको प्रभावको चरम उत्कर्षमा, सत्तामाथि कसैले प्रश्न उठाउन सक्दैनथ्यो र त्यसैसँगै पार्टी, प्रशासन, प्रहरी र कतिपय अवस्थामा सञ्चारमाध्यमका केही वर्गसमेत उहाँकै इशारामा चल्नेछन् भन्ने विश्वास पैदा भयो। असहमतिका स्वरहरूबाट टाढा हुने यही प्रवृत्ति बिस्तारै वास्तविकताबाट नै टाढा हुने माध्यम बन्यो। हालैका घटनाक्रमहरूले के देखाउँछन् भने त्यो वास्तविकतालाई स्वीकार गर्नु अझै पनि सजिलो छैन। त्यसैले पनि यस वर्षको जुलाई २१ को भेलालाई अझ ध्यान दिएर हेर्नु आवश्यक छ।

क्याथेड्रल रोडमा केही हजार मानिसहरू जम्मा भइरहँदा, भिड नियन्त्रण गर्न प्रहरीले लगाएका बारहरूमा ‘एई समय’ (Ei Samay) को लोगो स्पष्ट रूपमा देखिन्थ्यो—यो त्यही समाचारपत्र हो, जुन केवल पक्षपातको सट्टा तथ्यहरू रोजेकै कारण तत्कालीन मुख्यमन्त्रीका लागि असजिलो बनेको थियो।

आरजी कर मेडिकल कलेज र अस्पतालमा भएको भयानक बलात्कार र हत्याको घटना होस्, जागिर गुमाएका आन्दोलनरत शिक्षकहरूमाथिको प्रहरी कारबाही होस्, कलकत्ता उच्च अदालत र सर्वोच्च अदालतमा विचाराधीन शिक्षा घोटालाका मुद्दाहरू हुन्, विशेष गहन संशोधन (SIR) सम्बन्धी विवाद होस्, राज्य सरकारका कर्मचारीहरूको बाँकी मँहगी भत्ता (DA) सम्बन्धी मुद्दा होस्, अन्य पिछडिएका वर्ग (OBC) आरक्षण विवाद होस्, I-PAC विवाद वा वरिष्ठ IAS र IPS अधिकारीहरूको सरुवा नै किन नहोस्—एई समय ले निरन्तर एउटै सम्पादकीय सिद्धान्तको पालना गर्यो।

हामीले निष्पक्षता, इमानदारी र वस्तुनिष्ठताका साथ समाचारहरू प्रस्तुत गर्यौँ। कहिल्यै राजनीतिक शत्रुता वा पूर्वग्रह राखेर काम गरेनौँ।

तैपनि, प्रश्न नगर्ने अन्धभक्तहरूको साँघुरो घेराबाट घेरिएकी तत्कालीन मुख्यमन्त्रीले आफ्नो निर्णय नै अन्तिम सत्य हो भन्ने ठान्नुभयो। सायद त्यसैले एई समय को सम्पादकीय आवाज उहाँका लागि झन्-झन् असजिलो बन्दै गयो।

समाचारपत्रको सम्पादकीय निर्णय यसको न्युजरुममा होइन, नबान्नको १४ औँ तला वा कालीघाटबाट तय होस् भन्ने अपेक्षा राखिएको थियो। के छाप्ने मात्र होइन, कसले पत्रिकाको सम्पादन गर्ने र कसलाई न्युजरुममा राख्ने भन्ने कुरासमेत राजनीतिक रोजाइअनुसार होस् भन्ने चाहना थियो। अन्य धेरै संस्थाहरू जस्तै एई समय ले पनि आत्मसमर्पण गरोस् भन्ने अपेक्षा थियो।

उहाँले हामीलाई चिन्नमा गल्ती गर्नुभयो।

एई समय ले आफ्नो सम्पादकीय स्वतन्त्रतामा कहिल्यै सम्झौता गरेन, किनभने हाम्रो पहिलो कर्तव्य पाठकहरूप्रति हो भन्नेमा हामी सधैँ प्रस्ट थियौँ। यो पत्रिका राजनीतिक हिसाबकिताब मिलाउन वा सत्तामा हुनेहरूको सेवा गर्न बनेको होइन; यसको अस्तित्व सत्तालाई प्रश्न गर्न, सरकारहरूको इमानदार परीक्षण गर्न र जनताका आशा, चिन्ता र वास्तविक स्थितिलाई प्रतिविम्बित गर्नका लागि हो।

त्यतिबेला पनि हाम्रो जिम्मेवारी यही थियो र आज पनि यही छ।

जब एई समय ले आफ्नो अडान छाड्दैन भन्ने स्पष्ट भयो, तब त्यसको परिणामहरू देखा पर्न थाले। सरकारी विज्ञापनहरू रोकिए। निजी विज्ञापनदाताहरूलाई पनि पत्रिकासँग नजोडिन भित्री रूपमा निरुत्साहित गरियो। यहाँसम्म कि कोलकाता ट्राफिक प्रहरीका बारहरूमा रहेका एई समय का ब्रान्डिङहरू (जुन आज फेरि विडम्बनापूर्ण रूपमा दृश्यमान छन्) आधिकारिक निर्देशनपछि रातारात हटाइएका थिए।

यसमध्ये कुनै पनि कुराले हाम्रो सङ्कल्पलाई कमजोर बनाउन सकेन। दबाब जति बढ्यो, स्वतन्त्र पत्रकारिताप्रतिको हाम्रो प्रतिबद्धता त्यति नै बलियो भयो। हामीले आफ्नो सिद्धान्तमा सम्झौता नगरी परिस्थिति अनुसार आफूलाई ढाल्यौँ र अघि बढिरह्यौँ।

राजनीतिक शक्ति परिवर्तन भयो, तर हाम्रा सम्पादकीय मूल्यमान्यताहरू परिवर्तन भएनन्।

एउटा समय यस्तो थियो जब ममता बनर्जी राजनीतिक अधिकारको सर्वोच्च स्थानमा हुनुहुन्थ्यो।

आज उहाँ आफूले सोचेभन्दा धेरै एक्लिनुभएको छ।

मे ४ मा विधानसभा चुनावको परिणाम घोषणा हुँदा पनि तृणमूल कंग्रेससँग बलियो उपस्थिति थियो: ८० जना विधायक, दुवै सदन गरी ४१ जना सांसद र नगरपालिकाहरू तथा पञ्चायतहरूमा व्यापक नियन्त्रण।

तर, केही हप्ताभित्रै राजनीतिक रूपमा अभेद्य देखिएको त्यो साम्राज्य भत्किन थाल्यो। धेरैका लागि यो परिवर्तन अचानक जस्तो लाग्यो, तर म लगायत अरू धेरैका लागि यो समयको कुरा मात्रै थियो।

यसको एउटा मुख्य कारण सत्ताको निरन्तर केन्द्रीकरण र दशकौँदेखि सङ्गठन बनाएका वरिष्ठ नेताहरूलाई पन्छाएर अभिषेक बनर्जीलाई पार्टीको भविष्य सुम्पिने उहाँको हठ थियो।

अभिषेक बनर्जीको राजनीतिक शैली र नेतृत्वमाथि प्रश्नहरू भर्खरै उठेका होइनन्। तीमध्ये धेरै चिन्ताहरू वर्षौँअघि नै पार्टीका संस्थापक वरिष्ठ नेताहरूले उठाइसकेका थिए। आज ती कुराकानीहरू केवल सार्वजनिक भित्ताहरूमा आएका हुन्।

ममता बनर्जी वा अभिषेक बनर्जी कसैले पनि यो वास्तविकतालाई आत्मसात् गरेका छन् भन्ने सङ्केत देखिँदैन।

दबाब दिएर एउटा स्वतन्त्र पत्रिकालाई झुकाउन सकिन्छ भन्ने अनुमान गलत थियो। राजनीतिक वैधानिकता उत्तराधिकारमा पाइन्छ, कमाउनुपर्दैन भन्ने सोच पनि उत्तिकै गलत साबित भएको छ।

अन्ततः अन्तिम निर्णय सत्ताको होइन, मतदाताको हुन्छ।

अहिले पार्टीभित्रको “फुपू-भतिज” संस्कृतिको खुलेर विरोध गरिरहेका धेरै सांसद, विधायक र वरिष्ठ तृणमूल नेताहरू चुनावी परिणाम फरक आएको भए सायद अझै मौनै रहने थिए।

तर राजनीतिले सधैँ मौनतालाई पुरस्कृत गर्दैन। छायामा गुम्सिएका असन्तोषहरू अन्ततः बाहिर आउँछन्।

के ममता बनर्जी र अभिषेक बनर्जीले अझै पनि परिस्थिति बुझ्न सकिरहेका छैनन्? पराजयका कारणहरूबारे समीक्षा गर्नुको साटो पार्टीका असफलताबारे खुलेर बोल्ने पुराना नेताहरूलाई नै अहिले ‘गद्दार’ वा ‘षड्यन्त्रकारी’ को बिल्ला भिराइँदै छ।

अझै पनि यो घमण्ड कहाँबाट आइरहेको छ?

आफैँ कमजोर भइसकेको राजनीतिक मञ्चबाट अझै पनि अरूमाथि औँला ठड्याइरहनुको के अर्थ?

हरेक आलोचनालाई खारेज गर्नुको सट्टा विनम्रताका साथ अप्रिय सत्यहरूलाई किन स्वीकार नगर्ने?

निश्चय नै यो चुनाव सरकार परिवर्तनको विषय मात्र थिएन। यो हकदाबीको राजनीति, व्यक्तिपूजा र अनियन्त्रित घमण्डको अस्वीकार पनि थियो।

तल्लो तहका कार्यकर्तालाई बेवास्ता गर्दा, स्वतन्त्र पत्रकारिताको आवाज थुन्ने प्रयास गर्दा र जनताको भावना नसुन्दा नै आज यो परिणाम आएको हो भन्ने कुरा के अझै पनि नेतृत्वले बुझ्न सकेको छैन? यो सन् २००६ को अत्यधिक विजयपछि बाहिर लोकप्रिय देखिए पनि भित्रभित्रै सङ्गठन खोक्रो हुँदै गएको कुरा नबुझेर ‘लेफ्ट फ्रन्ट’ ले गरेको गल्तीजस्तै हो।

चेतावनीका सङ्केतहरू त्यतिबेला पनि थिए।

ती सङ्केतहरू यसपटक पनि थिए।

एई समय ले त्यही जनभावनालाई प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेको थियो।

एउटा जिम्मेवार पत्रिकाले जस्तै, हामीले कसैको अहम्‌मा चोट पुर्‍याउन होइन, वास्तविकता देखाउन समाजको अगाडि ऐना प्रस्तुत गरेका थियौँ। सायद त्यो प्रतिबिम्बलाई शत्रुता सम्झिने गल्ती गरियो।

यस वर्षको जुलाई २१ को र्‍यालीले एउटा साधारण सत्यलाई पुनः पुष्टि गरेको छ।

सत्ता अस्थायी हो। साखको परीक्षा हुन्छ। इतिहास निर्दयी हुन्छ।

हरेक सरकार, हरेक राजनीतिक नेता र हरेक संस्थाले अन्ततः समयको परीक्षामा खरो उत्रनुपर्छ। वर्षौँदेखि एई समय ले यही भूमिका निभाउने प्रयास गर्दै आएको छ—सरकारको विरोधीका रूपमा होइन, बल्कि जनमत र लोकतान्त्रिक जवाफदेहिताको सच्चा प्रतिविम्बका रूपमा।

केही मानिसहरूले त्यो प्रतिबिम्बबाट आँखा मोड्न रोजे।

तर सत्यको आयु सत्ताभन्दा सधैँ लामो हुन्छ।

सार्वजनिक जीवनमा सबैभन्दा गाह्रो काम सत्य पत्ता लगाउनु होइन।

त्यस सत्यलाई स्वीकार गर्ने विनम्रता राख्नु हो।