बाँच्नका लागि ४० वर्षमुनिका भारतीय पुरुषलाई चाहियो २ वटा स्टेन्ट: पुरुषहरूले किन मुटु रोगका लक्षणहरूलाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ?

‘एनडीटीभी लाइफलाइन’ (NDTV Lifeline) को शृङ्खलामा दीपक सेथियाको मामला (केस) बारे चर्चा गरिएको थियो। यसले मुटुको स्वास्थ्यमा जीर्ण तनाव (क्रोनिक स्ट्रेस) ले खेल्ने भूमिका र यसलाई कसरी सुरक्षित राख्ने भन्नेबारे ध्यान दिन एउटा कडा चेतावनी दिन्छ।

आजको तीव्र गतिको कर्पोरेट संसारमा, व्यावसायिक सफलतालाई प्रायः ढिलो रातिसम्म काम गर्ने, सधैँ उपलब्ध रहने र निरन्तरको दौडधुप (हसल) प्रतिको समर्पणबाट मापन गरिन्छ। दशकौँदेखि पुरुषहरूलाई कठिन तालिका, बढ्दो तनाव र अत्यधिक थकाइ सहने आफ्नो क्षमतालाई एउटा गौरवको प्रतीक (ब्याज अफ अनर) को रूपमा हेर्न सिकाइएको छ। यस तीव्र दौडधुपको संस्कृतिमा, आफ्नो शरीरको आवाज सुन्नुलाई सामान्यतया ध्यान भटकाउने कुरा मानेर बेवास्ता गरिन्छ, जबकि शारीरिक असजिलोपनलाई झेल्नुलाई मानसिक दृढताको लक्षण भन्दै प्रशंसा गरिन्छ। शक्ति (स्ट्रेन्थ) को यस्तो विषाक्त परिभाषाले लाखौँ मानिसहरूलाई शरीरका सूक्ष्म चेतावनीहरूलाई सक्रिय रूपमा बेवास्ता गर्न र क्षति पूर्ण रूपमा विनाशकारी नभएसम्म शारीरिक कमजोरीका प्रारम्भिक लक्षणहरूलाई सामान्य सम्झिएर पन्छाउन बाध्य पार्छ। यो खतरनाक यथार्थ दीपक सेथियाको जीवनमा पूर्ण रूपमा चरितार्थ भयो। दीपकको उमेर ४० वर्ष पनि पुगेको थिएन, जब उनको उच्च-तनावयुक्त जीवनशैलीले उनलाई अचानक संकटमा पुर्‍यायो, जसको परिणामस्वरूप उनलाई तत्काल दुई वटा कार्डियाक स्टेन्ट (मुटुको नली खुला राख्ने स्प्रिङ) हाल्नुपर्ने आपत्कालीन चिकित्सा अवस्था आइपर्‍यो।

दीपक सेथियाको केस स्टडी

उनको स्वास्थ्य अचानक बिग्रनु अघि, उनको जीवन १४ घण्टाको कठिन कार्यदिन, कर्पोरेट डेडलाइन (काम सक्नुपर्ने अन्तिम समय) को निरन्तरको दबाब र अनियन्त्रित तनावको लगातारको सङ्ग्रहले भरिएको थियो। उनको शरीरले उनलाई विभिन्न सूक्ष्म चेतावनी सङ्केतहरू मार्फत कुरा गरिरहेको थियो, तर व्यावसायिक दायित्वको चक्रमा फसेका कारण उनले ती सङ्केतहरू सुनिरहेका थिएनन्।

आज, दीपकले आफ्नो जीवनको बाटो पूर्ण रूपमा परिवर्तन गरेका छन्। उनले दौडधुपको सट्टा स्वास्थ्यलाई रोजेका छन् र आफ्नो परिवारका लागि केवल आर्थिक जोहो गरिदिने व्यक्तिको रूपमा मात्र नभई एक स्वस्थ बुबाको रूपमा उपस्थित रहने दृढ सङ्कल्प गरेका छन्। उनको यो घटना आधुनिक पुरुषहरूका लागि एउटा मार्मिक र जरुरी अनुस्मारक (रिमाइन्डर) हो कि शारीरिक लक्षणहरूलाई बेवास्ता गर्नु कहिल्यै पनि साँचो शक्तिको प्रदर्शन होइन—यो त ज्यान लिने जोखिम हो।

हालैको एनडीटीभी लाइफलाइनको एउटा शृङ्खलामा, प्रमुख चिकित्सा विज्ञहरूले दीपकको केस पछाडिका अन्तर्निहित शारीरिक र मनोवैज्ञानिक प्रक्रियाहरूको विश्लेषण गरे, जसले देशभरिका पुरुषहरूको मुटुको प्रणालीमा निरन्तर बढिरहेको एक मौन स्वास्थ्य संकटमाथि प्रकाश पारेको छ।

कर्पोरेट हसल: क्रोनिक स्ट्रेसको क्षतिको सामान्यीकरण

दीपक सेथियाको जस्तै दुखद घटनाहरू सहरी कर्पोरेट क्षेत्रहरूमा दिनानुदिन सामान्य बन्दै गइरहेका छन्। सानै उमेरदेखि सामाजिक अपेक्षाहरूले पुरुषहरूलाई प्राथमिक आर्थिक प्रदायक (कमाउने व्यक्ति) बन्ने अटुट भार बोक्न बाध्य बनाउँछन्। यो भूमिका पूरा गर्नका लागि, लाखौँ पुरुषहरूले कठिन कार्य तालिका, विषाक्त तनावको स्तर र गम्भीर अनिद्रालाई आधारभूत गौरवको प्रतीक मान्दै सक्रिय रूपमा सहन्छन्।

यो जीवनशैलीले प्रणालीगत शारीरिक क्षतिका लागि एउटा ठुलो र मौन उत्प्रेरकको रूपमा काम गर्छ। जब एक पुरुषले वर्षौँसम्म दैनिक १४ घण्टा काम गर्छ, उसको स्नायु प्रणाली (नर्भस सिस्टम) ‘लड या भाग’ (fight-or-flight) को लामो तनावपूर्ण अवस्थामा फस्छ। यो हर्मोनल असन्तुलनले रक्तचाप बढाउँछ, रक्तनलीहरूलाई कडा बनाउँछ र आधारभूत मेटाबोलिक कार्यहरूलाई बाधा पुर्‍याउँछ। जोखिम तब अझ बढी थपिन्छ जब पुरुषहरूले गम्भीर खतराका सङ्केतहरूलाई सामान्य जीवनशैलीको असुविधा मात्र ठानेर गलत अर्थ लगाउँछन्।

लामो समयको थकाइलाई एउटा लामो हप्ताको सामान्य थकान भनेर पन्छाइन्छ, थोरै श्रम गर्दा पनि सास फेर्न गाह्रो हुनुलाई कमजोर स्ट्यामिना (शारीरिक क्षमता) को दोष दिइन्छ र छातीको असजिलोपनलाई बारम्बार बजारमा पाइने एन्टएसिड (ग्यास्ट्रिकको औषधि) खाएर दबाइन्छ। चिकित्सा साक्षरताको यो पूर्ण अभावले व्यवस्थापन गर्न सकिने शारीरिक समस्याहरूलाई ज्यान नै जोखिममा पार्ने मुटुको आपत्कालीन अवस्थामा परिणत गरिदिन्छ।

रक्तनलीको संकट: पुरुषहरूलाई किन मुटुको रोगले चाँडो र कडा रूपमा समात्छ?

‘अमेरिकन जर्नल अफ हार्ट एसोसिएसन’ मा प्रकाशित हालैको कार्डियोलोजी (मुटु विज्ञान) तथ्याङ्कको एउटा महत्त्वपूर्ण निष्कर्षले के देखाएको छ भने मुटुको रोगले महिलाहरूको तुलनामा पुरुषहरूलाई करिब एक दशक अगाडि नै असर गरिरहेको छ। पुरुषको मुटुको प्रणालीले जीवविज्ञान र आधुनिक कामको संस्कृति दुवैबाट संयुक्त खतराको सामना गर्छ। जब लामो समयको तनावलाई व्यवस्थापन गरिँदैन, शरीरले कोर्टिसोल र एड्रेनालिन हर्मोनको निरन्तर प्रवाह गर्छ। यी हर्मोनहरूले ‘एन्डोथेलियल डिस्फङ्क्सन’ (endothelial dysfunction) निम्त्याउँछन्, जसले गर्दा रक्तनलीहरू कडा र साँघुरो हुन पुग्छन्।

मुटुको रोगका सङ्केतहरू बुझ्ने तरिका

पुरुषहरूमा हुने सबैभन्दा खतरनाक बानीहरू मध्ये एक शारीरिक दुखाइलाई सामान्यीकरण गर्नु वा तर्क गरेर टार्नु हो। मुटुको अवस्था पूर्ण रूपमा ठप्प (ब्लकेज) हुनु अघि बिस्तारै विकसित हुन सक्ने भएकाले, पुरुषहरूले आफ्नो बिग्रँदै गएको स्वास्थ्य स्थितिलाई सजिलै सामान्य मानिन्छन्।

मुटु रोग विशेषज्ञहरूले चेतावनी दिएका छन् कि प्रारम्भिक चेतावनी सङ्केतहरूलाई बेवास्ता गर्नु नै युवा पुरुषहरूले अचानक मुटुको समस्या भोग्दा ज्यान गुमाउनुको मुख्य कारण हो। चिकित्सा विशेषज्ञहरूले प्राथमिक खतराका सङ्केतहरूको स्पष्ट सूची तयार पारेका छन्, जसलाई तुरुन्तै डाक्टरद्वारा जँचाउनु आवश्यक हुन्छ:

• निरन्तर थकाइ लाग्नु: राम्रोसँग सुत्दा पनि पूर्ण रूपमा थकित महसुस हुनु, जसले प्रायः मुटुको मांसपेशीले कुशलतापूर्वक रगत पम्प गर्न सङ्घर्ष गरिरहेको सङ्केत गर्छ।

• असामान्य रूपमा सास फेर्न गाह्रो हुनु: सामान्य गतिविधिहरू गर्दा पनि श्वासप्रश्वास छोटो हुनु, जस्तै एक तला सिँढी चढ्दा वा छोटो दूरी हिँड्दा पनि स्याँस्याँ हुनु।

• छातीमा असजिलोपन वा भारीपन: छातीमा भारी महसुस हुनु वा कसिलो भएको महसुस हुनु, जसलाई प्रायः र खतरनाक रूपमा सामान्य “ग्यास्ट्रिक” वा अपच भनेर आफैँले गलत निदान (डायग्नोसिस) गरिन्छ।

• फैलिने दुखाइ: असजिलोपन जुन छातीबाट सुरु भएर बिस्तारै देब्रे हात, काँध, घाँटी वा बंगारासम्म फैलिन्छ।

• अस्पष्ट चक्कर लाग्नु: सामान्य कामको दिनमा अचानक टाउको हल्का हुनु वा चिसो पसिना आउनु, जसले मुटुको रक्त प्रवाह अचानक घटेको सङ्केत गर्छ।

वैज्ञानिक प्रमाण: क्लिनिकल डेटामा आधारित कार्डियोभास्कुलर जोखिम

पुरुषको मुटुको स्वास्थ्यसँग जोडिएका भ्रम र अज्ञानतालाई हटाउनका लागि, सार्वजनिक बुझाइ प्रमाणित वैज्ञानिक मापदण्डहरूमा आधारित हुनुपर्छ:

१. तनाव र हृदयघातको सम्बन्ध (The Stress-Infarction Correlation)

‘द ल्यान्सेट’ (The Lancet) मा प्रकाशित एक विस्तृत क्लिनिकल अध्ययनले पुष्टि गर्छ कि मस्तिष्कको तनाव केन्द्र ‘एमिग्डाला’ (amygdala) मा हुने उच्च गतिविधिले हड्डीको मासी (बोन म्यारो) को गतिविधि र धमनीहरूको सूजन (arterial inflammation) लाई उल्लेखनीय रूपमा बढाउँछ। यो शारीरिक प्रतिक्रियाले धमनीहरूमा बोसो जम्ने (plaque buildup) प्रक्रिया र रक्तनलीको क्षतिलाई तीव्र बनाउँछ, जसले सिधै गम्भीर हृदयघात (मायोकार्डियल इन्फार्क्सन) को जोखिम बढाउँछ।

२. अनिद्राको असर (Sleep Deprivation Tracking)

‘अमेरिकन हार्ट एसोसिएसन’ (AHA) को अनुसन्धानले देखाउँछ कि लगातार छ घण्टाभन्दा कम सुत्नाले पुरुषमा मुटुको रोगको जोखिम उल्लेखनीय रूपमा बढ्छ। अनिद्राले रातिको समयमा रक्तचाप प्राकृतिक रूपमा घट्ने प्रक्रियालाई रोक्छ, जसले गर्दा रक्तनलीहरू पूरा २४ घण्टा उच्च तनावमा रहन्छन् र धमनीहरूमा जमेको बोसोलाई अस्थिर बनाउँछन्।

यो पनि पढ्नुहोस्: नयाँ र अत्याधुनिक रक्त परीक्षण (ब्लड टेस्ट) ले ९६% शुद्धताका साथ ‘क्रोनिक फ्याटिग सिन्ड्रोम’ (दीर्घकालीन थकाइको समस्या) पत्ता लगाउन सक्ने।

निश्चित चिकित्सा प्रोटोकल: रोकथाम र प्रारम्भिक निदान

पुरुषहरूलाई प्रारम्भिक मुटुको जाँच गराउनबाट रोक्ने एउटा ठुलो बाधा भनेको आफ्नो शरीरमा कुनै रोग वा कमजोरी फेला पर्ला कि भन्ने डर हो। तर, आधुनिक कार्डियोलोजीको तथ्याङ्कले यो डरलाई पूर्ण रूपमा खारेज गर्छ: रोकथामका लागि गरिने प्रारम्भिक परीक्षणले ठुलो ब्लकेज हुनु अगावै प्रभावकारी र बिना-अपरेशन (गैर-आक्रामक) व्यवस्थापन गर्न अनुमति दिन्छ।

पुरुषहरूले धुम्रपान, अत्यधिक मदिरा सेवन र सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोगबाट पूर्ण रूपमा टाढा रहनुपर्छ र हरियो सागसब्जी, नट्स (काजु, बदाम आदि) र सफा, घरमा पकाएको खानाले भरिपूर्ण सन्तुलित आहार लिनुपर्छ।

पेटको मोटोपन र कम्मरको घेरा नियन्त्रण गर्नका लागि नियमित शारीरिक व्यायाम पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ, जुन महत्त्वपूर्ण अङ्गहरू वरपर भित्री बोसो (visceral fat) जम्मा भएको प्रत्यक्ष सङ्केत हो।

साँचो शक्ति शरीरले मौन रूपमा शारीरिक कष्ट सहनुमा होइन; बरु तपाईंको शरीरले तपाईंलाई जबरजस्ती रोक्नु अघि दौडधुपको सट्टा स्वास्थ्यलाई रोज्नुमा छ।